Kimyasal hesaplama (stokiyometri), denkleştirilmiş denklemdeki katsayıları mol oranı olarak kullanıp tepkimeye giren ve oluşan maddelerin kütle, mol, tanecik sayısı ve gaz hacmini birbirinden hesaplamaktır. Altı kavram yeter: mol oranı, sınırlayıcı bileşen, artan madde, yüzde verim, saf olmayan madde ve karışım problemi.
ÖSYM künyemizde 2018–2025 arasında bu başlığa 5 soru yazılı: 4'ü TYT (2020, 2021, 2024, 2025), 1'i AYT (2018). Beşten üçü doğrudan stokiyometridir (2018 çöktürme, 2021 sınırlayıcı bileşen, 2025 verim); ikisi mol dönüşümü ağırlıklıdır (2020 nötralleşme + mol, 2024 atom sayısı) ve künyede komşu başlıklara da yazılıdır. 2019, 2022 ve 2023'te bu başlıktan soru yoktur. AYT'de ayrı bir soru olarak gelmemiştir, ama entalpi, hız, asit-baz ve elektroliz hesaplarının hepsi bu sayfadaki mol mantığıyla yapılır.
Maarif durumu: Konu 10. sınıf 1. Tema'nın "Kimyasal (stokiyometrik) hesaplamalar" bölümüdür (KİM.10.1.7). Kitap hesabı şablonlu verir: kütle → mol → mol oranı → mol → kütle; terimler artanlı/artansız tepkime, sınırlayıcı bileşen, teorik verim, gerçek verim ve yüzde verimdir. Gaz hacmi üzerinden stokiyometri kitapta ayrıca işlenmez; YKS'de sorulduğu için burada normal şartlarda 22,4 L ile birlikte verilmiştir. Kitap bazı örneklerde Cl = 35 alır; YKS'de genellikle 35,5 verilir, soruda hangisi verilmişse onu kullanın.
ÖSYM bu konuda ne soruyor?
| Soru tipi | Künyede nasıl geçiyor? | Yıl |
|---|---|---|
| Doğrudan stokiyometri (kütle → kütle) | çöktürme tepkimesinde verilen AgNO3 kütlesinden oluşan AgCl kütlesi | 2018 AYT |
| Nötralleşme + mol | H2SO4 ile KOH tepkimesinin türü ve mol ilişkileri | 2020 TYT |
| Sınırlayıcı bileşen | P4 ile Cl2 tepkimesinde sınırlayıcı bileşen ve ürün miktarı | 2021 TYT |
| Mol dönüşümü (Mol Kavramı sayfasında da) | farklı biçimlerde verilen gaz örneklerindeki oksijen atomu sayıları | 2024 TYT |
| Verim + gaz hacmi | suyun ayrışmasında gaz hacminden verim ve mol hesabı | 2025 TYT |
Sonuç: Sorular genellikle tek tepkime ve iki dönüşüm düzeyindedir; zor olan, doğru bileşeni sınırlayıcı seçmek ve verimi doğru tarafa uygulamaktır. Sınıflandırma künyedeki kısa özetlerden yapıldı; soru metinleri elimizde yoktur.
Temel fikir: katsayı oranı mol oranıdır
\[ \mathrm{N_2(g) + 3H_2(g) \rightarrow 2NH_3(g)} \]
Katsayılar: 1 mol \(\mathrm{N_2}\) ile 3 mol \(\mathrm{H_2}\) tepkimeye girer, 2 mol \(\mathrm{NH_3}\) oluşur. Katsayı oranı, mol oranıdır; kütle oranı değildir. Gazlar aynı sıcaklık ve basınçtaysa hacim oranı ve molekül sayısı oranı da aynıdır.
Kütleyi mol sayısına, mol sayısını yeniden kütleye çevirmeniz gerekir. İzlenecek yol dört adımdır:
kütle (A) \(\xrightarrow{\ \div MA\ }\) mol (A) \(\xrightarrow{\ \text{katsayı oranı}\ }\) mol (B) \(\xrightarrow{\ \times MA\ }\) kütle (B)
Tanecik için \(N_A\), normal şartlarda gaz hacmi için 22,4 L/mol kullanılır (Mol Kavramı sayfası).
Mol tablosu ve artanlı tepkime
Başlangıç, değişim ve son satırlarından oluşan mol tablosu, tüm hesapları tek düzende yapmayı sağlar. Değişim satırı katsayılarla orantılıdır: girenlerde negatif, ürünlerde pozitiftir. Örnek: 28 g \(\mathrm{N_2}\) ile 8 g \(\mathrm{H_2}\) (N = 14, H = 1) tepkimeye giriyor.
| \(\mathrm{N_2}\) | \(\mathrm{H_2}\) | \(\mathrm{NH_3}\) | |
|---|---|---|---|
| Başlangıç (mol) | 1 | 4 | 0 |
| Değişim (mol) | \(-1\) | \(-3\) | \(+2\) |
| Son (mol) | 0 | 1 | 2 |
\(\mathrm{N_2}\) 1 mol, \(\mathrm{H_2}\) 4 mol; denklemde 1 : 3 gerekir, \(\mathrm{H_2}\) fazladır. \(\mathrm{N_2}\) tükenir (sınırlayıcı bileşen), 1 mol \(\mathrm{H_2}\) (2 g) artar, 2 mol (34 g) \(\mathrm{NH_3}\) oluşur. Kütle kontrolü: giren \(28 + 8 = 36\) g, sonda \(34 + 2 = 36\) g.
Sınırlayıcı bileşeni bulma: Her giren maddenin mol sayısını katsayısına bölün; en küçük sonucu veren madde sınırlayıcıdır. Ürün miktarı sınırlayıcıya göre hesaplanır.
Yukarıdaki örnekte: \(\mathrm{N_2}\) için \(1/1 = 1\), \(\mathrm{H_2}\) için \(4/3 \approx 1{,}33\). Küçük olan \(\mathrm{N_2}\)'dir.
Sınırlayıcıyı kütleye ya da yalnız mol sayısına bakarak seçmeyin: 4 mol \(\mathrm{H_2}\) büyük görünür ama katsayıya bölününce \(4/3\) olur. Sınırlayıcı kuralı katsayıyı da hesaba katar.
Yüzde verim
Gerçek tepkimelerde ürün çoğunlukla hesaplanandan azdır. Teorik verim, sınırlayıcı bileşene göre hesaplanan en çok ürün miktarıdır; gerçek verim deneyde elde edilendir.
\[ \text{Yüzde verim} = \dfrac{\text{gerçek verim}}{\text{teorik verim}} \cdot 100 \]
Örnek: 50 g \(\mathrm{CaCO_3}\) (100 g/mol) ısıtılınca \(\mathrm{CaCO_3 \rightarrow CaO + CO_2}\) tepkimesiyle teorik olarak 0,5 mol, yani 28 g CaO oluşur (CaO = 56 g/mol). Deneyde 14 g CaO elde edildiyse verim \(14/28 \cdot 100 = 50\) olur, yani %50. Verim hiçbir zaman %100'ü aşamaz; gerçek verim teorik verimin üstündeyse hesap yanlıştır.
Verim ürüne ait bir niceliktir. Tepkimeye giren miktarı bulmak için: verim %80 ise sınırlayıcının %80'i tüketilmiştir. Verim sorusunda ürün miktarı (kütle, mol ya da gaz hacmi) hangi birimdeyse teorik ve gerçek aynı birimde alınmalıdır.
Saf olmayan madde
Örnek "kütlece %80 saf" diye verilmişse tepkimeye yalnızca saf kısım girer; yabancı maddenin (safsızlığın) tepkimeye girmediği varsayılır:
\( m_{\text{saf}} = m_{\text{örnek}} \cdot \dfrac{\text{saflık yüzdesi}}{100} \)
Ardışık tepkimeler
Bir tepkimenin ürünü ikincinin girdisiyse, ürünün mol sayısını zincir boyunca katsayılarla taşıyın. Her basamağın verimi ayrıdır; çarpılarak uygulanır. Ürün mol sayısı bir sonraki basamakta tüketilen mol sayısına eşit alınır.
\[ \mathrm{S + O_2 \rightarrow SO_2} \qquad \mathrm{2SO_2 + O_2 \rightarrow 2SO_3} \qquad \mathrm{SO_3 + H_2O \rightarrow H_2SO_4} \]
Üç basamağın hepsinde S, SO2, SO3 ve H2SO4 katsayıları 1 : 1'dir. Dolayısıyla 1 mol S, tam verimle 1 mol \(\mathrm{H_2SO_4}\) verir.
Karışım problemleri
Karışımda iki bileşenin mol sayılarına \(x\) ve \(y\) deyin. İki denklem kurun: biri toplam kütle (ya da toplam mol) için, diğeri ürün için (örneğin toplam \(\mathrm{H_2}\) mol sayısı ya da \(\mathrm{CO_2}\) hacmi). Her bileşenin kendi denklemi ayrı yazılır; iki bileşenin oksijen gereksinimini tek denklemle hesaplamaya çalışmayın.
Gaz hacmi ve hava
- Normal şartlarda gaz hacmi \(V = n \cdot 22{,}4\) L'dir. Örnek: 5,6 L \(\mathrm{H_2}\) yandığında \(5{,}6 / 22{,}4 = 0{,}25\) mol, \(\mathrm{2H_2 + O_2 \rightarrow 2H_2O}\) denklemine göre 0,25 mol (4,5 g) su oluşur.
- Aynı koşullardaki gazlarda hacim oranı katsayı oranıdır (Kimyanın Temel Kanunları sayfası); mole çevirmeden hacimle doğrudan hesap yapılabilir.
- Hava hacimce yaklaşık %20 oksijen içerir (5 L havada 1 L \(\mathrm{O_2}\)). Soru "havayla yanma" diyorsa gereken hava hacmi, \(\mathrm{O_2}\) hacminin 5 katıdır.
- Açık kapta bir gaz çıkarsa, kaptaki kütle azalması çıkan gazın kütlesine eşittir; 25 g \(\mathrm{CaCO_3}\) tamamen ayrışırsa 11 g \(\mathrm{CO_2}\) çıkar.
Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları
- Katsayıyı gram sanmak. Katsayı mol oranıdır. \(\mathrm{2H_2 + O_2 \rightarrow 2H_2O}\)'de "2 g H2 ile 1 g O2" yoktur; 4 g H2 ile 32 g O2 vardır.
- Denkleştirmeden hesaplamak. Katsayılar yanlışsa oranların hepsi yanlıştır.
- Sınırlayıcıyı kütleye bakarak seçmek. Mol sayısı katsayıya bölünür.
- Verimde teorik ve gerçeği yer değiştirmek. Pay gerçek verim, payda teorik verimdir; sonuç %100'ü geçmemelidir.
- Verimi ürüne değil girene uygulamak ya da çok basamaklı zincirde verimi iki kez uygulamak.
- Saf olmayan örneğin tamamını saf saymak.
- Hava içindeki oksijen oranını (%20) unutmak.
- Birim karışıklığı: mL ve L, mg ve g, kütle ve mol karıştırılır; her adımda birimi yazın.
Çözüm sırası
- Denklemi yazın ve denkleştirin (Kimyasal Tepkimeler ve Denklemler).
- Verilen her miktarı mole çevirin. Saf değilse önce saf kütleyi bulun.
- İki giren varsa mol/katsayı oranını karşılaştırıp sınırlayıcıyı belirleyin.
- Mol tablosunu kurun: başlangıç, değişim, son.
- İstenen niceliği (kütle, hacim, tanecik) sınırlayıcıdan hesaplayın.
- Verim varsa teorik miktarı hesaplayıp verimle karşılaştırın ya da çarpın.
- Kütle kontrolü yapın: tam tepkimede giren toplam kütle, ürün toplam kütleye eşittir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1 · Kütleden gaz hacmine
11 g \(\mathrm{C_3H_8}\) gazı yeterli oksijenle \(\mathrm{C_3H_8(g) + 5O_2(g) \rightarrow 3CO_2(g) + 4H_2O(g)}\) tepkimesine göre tamamen yanıyor. Normal şartlarda oluşan \(\mathrm{CO_2}\) gazının hacmi kaç litredir? (H = 1, C = 12)
A) 5,6
B) 11,2
C) 16,8
D) 22,4
E) 33,6
\(MA(\mathrm{C_3H_8}) = 3 \cdot 12 + 8 = 44\) g/mol; \(n = 11/44 = 0{,}25\) mol. Katsayı oranı 1 : 3 olduğundan \(n(\mathrm{CO_2}) = 0{,}75\) mol. Hacim: \(0{,}75 \cdot 22{,}4 = 16{,}8\) L.
Çeldiriciler: A, katsayı oranını unutup \(n(\mathrm{CO_2}) = n(\mathrm{C_3H_8})\) almaktır. B, \(\mathrm{CO_2}\) katsayısını 2 almaktır. D, \(\mathrm{H_2O}\)'nun katsayısını (4) alıp 1 mol bulmaktır. E, mol kütlesini 22 sanıp \(n = 0{,}5\) bulmaktır.
Cevap: C
Konunun devamı ücretsiz üyelere açık
Bu konuda 5 çözümlü örnek daha ve konunun püf noktaları seni bekliyor. Ücretsiz üye ol, kaldığın yerden devam et.
- ✓ Bütün konu anlatımları ve çözümlü örnekler
- ✓ 20 soruluk test turları; XP, seri ve seviye kaydı
- ✓ Konu hâkimiyetin ve YKS net tahminin
Kayıt ücretsiz; e-posta ve şifre yeterli.