Kimyasal Tepkimelerde Hesaplamalar

Kimyasal hesaplama (stokiyometri), denkleştirilmiş denklemdeki katsayıları mol oranı olarak kullanıp tepkimeye giren ve oluşan maddelerin kütle, mol, tanecik sayısı ve gaz hacmini birbirinden hesaplamaktır. Altı kavram yeter: mol oranı, sınırlayıcı bileşen, artan madde, yüzde verim, saf olmayan madde ve karışım problemi.

ÖSYM künyemizde 2018–2025 arasında bu başlığa 5 soru yazılı: 4'ü TYT (2020, 2021, 2024, 2025), 1'i AYT (2018). Beşten üçü doğrudan stokiyometridir (2018 çöktürme, 2021 sınırlayıcı bileşen, 2025 verim); ikisi mol dönüşümü ağırlıklıdır (2020 nötralleşme + mol, 2024 atom sayısı) ve künyede komşu başlıklara da yazılıdır. 2019, 2022 ve 2023'te bu başlıktan soru yoktur. AYT'de ayrı bir soru olarak gelmemiştir, ama entalpi, hız, asit-baz ve elektroliz hesaplarının hepsi bu sayfadaki mol mantığıyla yapılır.

Maarif durumu: Konu 10. sınıf 1. Tema'nın "Kimyasal (stokiyometrik) hesaplamalar" bölümüdür (KİM.10.1.7). Kitap hesabı şablonlu verir: kütle → mol → mol oranı → mol → kütle; terimler artanlı/artansız tepkime, sınırlayıcı bileşen, teorik verim, gerçek verim ve yüzde verimdir. Gaz hacmi üzerinden stokiyometri kitapta ayrıca işlenmez; YKS'de sorulduğu için burada normal şartlarda 22,4 L ile birlikte verilmiştir. Kitap bazı örneklerde Cl = 35 alır; YKS'de genellikle 35,5 verilir, soruda hangisi verilmişse onu kullanın.

ÖSYM bu konuda ne soruyor?

Soru tipiKünyede nasıl geçiyor?Yıl
Doğrudan stokiyometri (kütle → kütle)çöktürme tepkimesinde verilen AgNO3 kütlesinden oluşan AgCl kütlesi2018 AYT
Nötralleşme + molH2SO4 ile KOH tepkimesinin türü ve mol ilişkileri2020 TYT
Sınırlayıcı bileşenP4 ile Cl2 tepkimesinde sınırlayıcı bileşen ve ürün miktarı2021 TYT
Mol dönüşümü (Mol Kavramı sayfasında da)farklı biçimlerde verilen gaz örneklerindeki oksijen atomu sayıları2024 TYT
Verim + gaz hacmisuyun ayrışmasında gaz hacminden verim ve mol hesabı2025 TYT

Sonuç: Sorular genellikle tek tepkime ve iki dönüşüm düzeyindedir; zor olan, doğru bileşeni sınırlayıcı seçmek ve verimi doğru tarafa uygulamaktır. Sınıflandırma künyedeki kısa özetlerden yapıldı; soru metinleri elimizde yoktur.

Temel fikir: katsayı oranı mol oranıdır

\[ \mathrm{N_2(g) + 3H_2(g) \rightarrow 2NH_3(g)} \]

Katsayılar: 1 mol \(\mathrm{N_2}\) ile 3 mol \(\mathrm{H_2}\) tepkimeye girer, 2 mol \(\mathrm{NH_3}\) oluşur. Katsayı oranı, mol oranıdır; kütle oranı değildir. Gazlar aynı sıcaklık ve basınçtaysa hacim oranı ve molekül sayısı oranı da aynıdır.

Kütleyi mol sayısına, mol sayısını yeniden kütleye çevirmeniz gerekir. İzlenecek yol dört adımdır:

kütle (A) \(\xrightarrow{\ \div MA\ }\) mol (A) \(\xrightarrow{\ \text{katsayı oranı}\ }\) mol (B) \(\xrightarrow{\ \times MA\ }\) kütle (B)

Tanecik için \(N_A\), normal şartlarda gaz hacmi için 22,4 L/mol kullanılır (Mol Kavramı sayfası).

Mol tablosu ve artanlı tepkime

Başlangıç, değişim ve son satırlarından oluşan mol tablosu, tüm hesapları tek düzende yapmayı sağlar. Değişim satırı katsayılarla orantılıdır: girenlerde negatif, ürünlerde pozitiftir. Örnek: 28 g \(\mathrm{N_2}\) ile 8 g \(\mathrm{H_2}\) (N = 14, H = 1) tepkimeye giriyor.

\(\mathrm{N_2}\)\(\mathrm{H_2}\)\(\mathrm{NH_3}\)
Başlangıç (mol)140
Değişim (mol)\(-1\)\(-3\)\(+2\)
Son (mol)012

\(\mathrm{N_2}\) 1 mol, \(\mathrm{H_2}\) 4 mol; denklemde 1 : 3 gerekir, \(\mathrm{H_2}\) fazladır. \(\mathrm{N_2}\) tükenir (sınırlayıcı bileşen), 1 mol \(\mathrm{H_2}\) (2 g) artar, 2 mol (34 g) \(\mathrm{NH_3}\) oluşur. Kütle kontrolü: giren \(28 + 8 = 36\) g, sonda \(34 + 2 = 36\) g.

Sınırlayıcı bileşeni bulma: Her giren maddenin mol sayısını katsayısına bölün; en küçük sonucu veren madde sınırlayıcıdır. Ürün miktarı sınırlayıcıya göre hesaplanır.

Yukarıdaki örnekte: \(\mathrm{N_2}\) için \(1/1 = 1\), \(\mathrm{H_2}\) için \(4/3 \approx 1{,}33\). Küçük olan \(\mathrm{N_2}\)'dir.

Sınırlayıcıyı kütleye ya da yalnız mol sayısına bakarak seçmeyin: 4 mol \(\mathrm{H_2}\) büyük görünür ama katsayıya bölününce \(4/3\) olur. Sınırlayıcı kuralı katsayıyı da hesaba katar.

Yüzde verim

Gerçek tepkimelerde ürün çoğunlukla hesaplanandan azdır. Teorik verim, sınırlayıcı bileşene göre hesaplanan en çok ürün miktarıdır; gerçek verim deneyde elde edilendir.

\[ \text{Yüzde verim} = \dfrac{\text{gerçek verim}}{\text{teorik verim}} \cdot 100 \]

Örnek: 50 g \(\mathrm{CaCO_3}\) (100 g/mol) ısıtılınca \(\mathrm{CaCO_3 \rightarrow CaO + CO_2}\) tepkimesiyle teorik olarak 0,5 mol, yani 28 g CaO oluşur (CaO = 56 g/mol). Deneyde 14 g CaO elde edildiyse verim \(14/28 \cdot 100 = 50\) olur, yani %50. Verim hiçbir zaman %100'ü aşamaz; gerçek verim teorik verimin üstündeyse hesap yanlıştır.

Verim ürüne ait bir niceliktir. Tepkimeye giren miktarı bulmak için: verim %80 ise sınırlayıcının %80'i tüketilmiştir. Verim sorusunda ürün miktarı (kütle, mol ya da gaz hacmi) hangi birimdeyse teorik ve gerçek aynı birimde alınmalıdır.

Saf olmayan madde

Örnek "kütlece %80 saf" diye verilmişse tepkimeye yalnızca saf kısım girer; yabancı maddenin (safsızlığın) tepkimeye girmediği varsayılır:

\( m_{\text{saf}} = m_{\text{örnek}} \cdot \dfrac{\text{saflık yüzdesi}}{100} \)

Ardışık tepkimeler

Bir tepkimenin ürünü ikincinin girdisiyse, ürünün mol sayısını zincir boyunca katsayılarla taşıyın. Her basamağın verimi ayrıdır; çarpılarak uygulanır. Ürün mol sayısı bir sonraki basamakta tüketilen mol sayısına eşit alınır.

\[ \mathrm{S + O_2 \rightarrow SO_2} \qquad \mathrm{2SO_2 + O_2 \rightarrow 2SO_3} \qquad \mathrm{SO_3 + H_2O \rightarrow H_2SO_4} \]

Üç basamağın hepsinde S, SO2, SO3 ve H2SO4 katsayıları 1 : 1'dir. Dolayısıyla 1 mol S, tam verimle 1 mol \(\mathrm{H_2SO_4}\) verir.

Karışım problemleri

Karışımda iki bileşenin mol sayılarına \(x\) ve \(y\) deyin. İki denklem kurun: biri toplam kütle (ya da toplam mol) için, diğeri ürün için (örneğin toplam \(\mathrm{H_2}\) mol sayısı ya da \(\mathrm{CO_2}\) hacmi). Her bileşenin kendi denklemi ayrı yazılır; iki bileşenin oksijen gereksinimini tek denklemle hesaplamaya çalışmayın.

Gaz hacmi ve hava

  • Normal şartlarda gaz hacmi \(V = n \cdot 22{,}4\) L'dir. Örnek: 5,6 L \(\mathrm{H_2}\) yandığında \(5{,}6 / 22{,}4 = 0{,}25\) mol, \(\mathrm{2H_2 + O_2 \rightarrow 2H_2O}\) denklemine göre 0,25 mol (4,5 g) su oluşur.
  • Aynı koşullardaki gazlarda hacim oranı katsayı oranıdır (Kimyanın Temel Kanunları sayfası); mole çevirmeden hacimle doğrudan hesap yapılabilir.
  • Hava hacimce yaklaşık %20 oksijen içerir (5 L havada 1 L \(\mathrm{O_2}\)). Soru "havayla yanma" diyorsa gereken hava hacmi, \(\mathrm{O_2}\) hacminin 5 katıdır.
  • Açık kapta bir gaz çıkarsa, kaptaki kütle azalması çıkan gazın kütlesine eşittir; 25 g \(\mathrm{CaCO_3}\) tamamen ayrışırsa 11 g \(\mathrm{CO_2}\) çıkar.

Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları

  • Katsayıyı gram sanmak. Katsayı mol oranıdır. \(\mathrm{2H_2 + O_2 \rightarrow 2H_2O}\)'de "2 g H2 ile 1 g O2" yoktur; 4 g H2 ile 32 g O2 vardır.
  • Denkleştirmeden hesaplamak. Katsayılar yanlışsa oranların hepsi yanlıştır.
  • Sınırlayıcıyı kütleye bakarak seçmek. Mol sayısı katsayıya bölünür.
  • Verimde teorik ve gerçeği yer değiştirmek. Pay gerçek verim, payda teorik verimdir; sonuç %100'ü geçmemelidir.
  • Verimi ürüne değil girene uygulamak ya da çok basamaklı zincirde verimi iki kez uygulamak.
  • Saf olmayan örneğin tamamını saf saymak.
  • Hava içindeki oksijen oranını (%20) unutmak.
  • Birim karışıklığı: mL ve L, mg ve g, kütle ve mol karıştırılır; her adımda birimi yazın.

Çözüm sırası

  1. Denklemi yazın ve denkleştirin (Kimyasal Tepkimeler ve Denklemler).
  2. Verilen her miktarı mole çevirin. Saf değilse önce saf kütleyi bulun.
  3. İki giren varsa mol/katsayı oranını karşılaştırıp sınırlayıcıyı belirleyin.
  4. Mol tablosunu kurun: başlangıç, değişim, son.
  5. İstenen niceliği (kütle, hacim, tanecik) sınırlayıcıdan hesaplayın.
  6. Verim varsa teorik miktarı hesaplayıp verimle karşılaştırın ya da çarpın.
  7. Kütle kontrolü yapın: tam tepkimede giren toplam kütle, ürün toplam kütleye eşittir.

Çözümlü örnekler

Örnek 1 · Kütleden gaz hacmine

11 g \(\mathrm{C_3H_8}\) gazı yeterli oksijenle \(\mathrm{C_3H_8(g) + 5O_2(g) \rightarrow 3CO_2(g) + 4H_2O(g)}\) tepkimesine göre tamamen yanıyor. Normal şartlarda oluşan \(\mathrm{CO_2}\) gazının hacmi kaç litredir? (H = 1, C = 12)

A) 5,6
B) 11,2
C) 16,8
D) 22,4
E) 33,6

\(MA(\mathrm{C_3H_8}) = 3 \cdot 12 + 8 = 44\) g/mol; \(n = 11/44 = 0{,}25\) mol. Katsayı oranı 1 : 3 olduğundan \(n(\mathrm{CO_2}) = 0{,}75\) mol. Hacim: \(0{,}75 \cdot 22{,}4 = 16{,}8\) L.

Çeldiriciler: A, katsayı oranını unutup \(n(\mathrm{CO_2}) = n(\mathrm{C_3H_8})\) almaktır. B, \(\mathrm{CO_2}\) katsayısını 2 almaktır. D, \(\mathrm{H_2O}\)'nun katsayısını (4) alıp 1 mol bulmaktır. E, mol kütlesini 22 sanıp \(n = 0{,}5\) bulmaktır.

Cevap: C

🔒

Konunun devamı ücretsiz üyelere açık

Bu konuda 5 çözümlü örnek daha ve konunun püf noktaları seni bekliyor. Ücretsiz üye ol, kaldığın yerden devam et.

  • ✓ Bütün konu anlatımları ve çözümlü örnekler
  • ✓ 20 soruluk test turları; XP, seri ve seviye kaydı
  • ✓ Konu hâkimiyetin ve YKS net tahminin

Kayıt ücretsiz; e-posta ve şifre yeterli.

ÖSYM'de bu konudan çıkan sorular

5 soru · 2018–2025

Soruyu ÖSYM'nin resmî kitapçığında, kendi sayfasında açıp çözebilirsin.

  • 2025 TYT · Fen Bilimleri · 12. soru

    suyun ayrışmasında gaz hacminden verim ve mol hesabı

  • 2024 TYT · Fen Bilimleri · 12. soru

    farklı biçimlerde verilen gaz örneklerindeki oksijen atomu sayıları

  • 2021 TYT · Fen Bilimleri · 12. soru

    P4 ile Cl2 tepkimesinde sınırlayıcı bileşen ve ürün miktarı

  • 2020 TYT · Fen Bilimleri · 13. soru

    H2SO4 ile KOH tepkimesinin türü ve mol ilişkileri

  • 2018 AYT · Fen Bilimleri · 16. soru

    Çöktürme tepkimesinde verilen AgNO3 kütlesinden oluşan AgCl kütlesi

Kaynak: ÖSYM, YKS (TYT/AYT) temel soru kitapçıkları ve cevap anahtarları. Soruların hakları ÖSYM'ye aittir; burada yalnız künyesi ve kitapçıktaki yeri gösterilir, ücret alınmaz.

Kimyasal Tepkimelerde Hesaplamalar: sık sorulan sorular

Kimyasal Tepkimelerde Hesaplamalar nedir?

Kimyasal hesaplama (stokiyometri), denkleştirilmiş denklemdeki katsayıları mol oranı olarak kullanıp tepkimeye giren ve oluşan maddelerin kütle, mol, tanecik sayısı ve gaz hacmini birbirinden hesaplamaktır.

Kimyasal Tepkimelerde Hesaplamalar konusunda neler öğrenilir?

Denkleştirilmiş tepkimelerde kütle–mol–tanecik–hacim hesapları, sınırlayıcı bileşen, verim ve karışım problemleri.

Kimyasal Tepkimelerde Hesaplamalar TYT ve AYT'de kaç soru çıkıyor?

ÖSYM'nin 2021–2025 arasındaki son 5 sınavda bu konudan TYT'de toplam 3 soru çıktı (yılda ortalama 0,6; yıllara göre dengeli), AYT'de soru çıkmadı. Sayılar ÖSYM'nin yayımladığı soru kitapçıklarından tek tek sayıldı.

Kimyasal Tepkimelerde Hesaplamalar konusunda en sık yapılan hatalar neler?

  • Sınırlayıcı bileşeni kütleye bakarak seçmek; mol sayısının katsayıya oranına göre belirlenir.
  • Verim sorusunda gerçek verimi teorik verimle karıştırmak.
  • İki bileşenli karışım yakma sorularında iki maddenin O2 ihtiyacını tek denklemle hesaplamaya çalışmak.

Kimyasal Tepkimelerde Hesaplamalar konusunu çalışmadan önce neleri bilmek gerekir?

Mol Kavramı: Mol dönüşümleri; Kimyasal Tepkimeler ve Denklemler: Denkleştirilmiş denklem.

Kimyasal Tepkimelerde Hesaplamalar konusunu test et!

Adaptif test ile bu konudaki seviyeni ölç.

Teste Başla