Alternatif akım (AC), yönü ve şiddeti periyodik olarak değişen akımdır; evlerdeki elektrik budur. Transformatör, alternatif gerilimi elektromanyetik indüksiyonla yükselten ya da alçaltan düzenektir. Konu iki parçadan oluşur: AC'nin değerleri ve devre elemanlarının AC'de davranışı, sonra transformatör ve enerji iletimi.
ÖSYM künyemizde 2018–2025 arasında bu başlığa 9 AYT sorusu yazılı: her yıl en az bir soru var, 2023'te iki. TYT'de yok. Soruların çoğu transformatör ve enerji iletimi; kalanı bobin ve sığacın frekansa göre davranışıdır.
Maarif durumu: Konu 11. sınıf 2. Ünite'dedir: 2.3.3 Alternatif Akım (FİZ.11.2.12) ve 2.4 Transformatörler (FİZ.11.2.13). Kitap AC'yi dönen çerçeveden çıkarır, maksimum ve etkin değeri, \(220\) V ve \(50\) Hz'i işler; transformatörde \(V_p/V_s = N_p/N_s\) ve güç korunumunu verir, verimi ve enerji iletimini anlatır. Program transformatörde matematiksel işlemlerden kaçınılmasını ister. Maarif'te yer almayanlar: bobin ve sığacın reaktansı, empedans, seri RLC devresi ve rezonans. Kitap özetimizde bunlar yok; YKS'de (2019, 2023, 2024, 2025) sorulduğu için aşağıda anlatılıyor.
ÖSYM bu konuda ne soruyor?
| Soru tipi | Künyede nasıl geçiyor? | Soru |
|---|---|---|
| Transformatör: sarım, gerilim, uç bağlantısı | DC ve AC kaynaklı iki transformatör (2018), \(110\) V'luk aleti \(220\) V prize bağlama (2022), ideal olmayan transformatör (2023) | 3 |
| Enerji iletimi | yüksek gerilimle taşıma nedeni (2020), yükseltici ve düşürücü sarımlar (2021) | 2 |
| Frekansa bağlı direnç (reaktans) | bas sinyalleri zayıflatan eleman (2019), direnci frekansla değişen elemanlar (2023), ampul parlaklığı (2025) | 3 |
| Seri RLC ve rezonans | rezonanstaki devrede frekans artınca empedans, akım, sığa (2024) | 1 |
Sonuç: Transformatör ve iletim sorularının beşi de sayısal oran ya da "neden" sorusudur; hesap ağır değildir. Sınıflandırma künyedeki kısa özetlerden yapıldı. Reaktans sorularında formülden çok eğilim sorulur: frekans artınca ne artar, ne azalır.
Alternatif akımın üretimi
Düzgün manyetik alanda dönen çerçevede akı \(\Phi = BA\cos\omega t\) gibi değişir; Faraday yasasına göre çerçevede sinüs biçimli gerilim indüklenir. \(N\) sarımlı çerçevede en büyük değer \(\varepsilon_{max} = NBA\omega\)'dır.
\[ v = V_m \sin\omega t, \qquad i = I_m \sin\omega t, \qquad \omega = 2\pi f = \dfrac{2\pi}{T}, \qquad f = \dfrac{1}{T} \]
Şebekede \(f = 50\) Hz, \(T = 20\) ms'dir. Akım her periyotta iki kez yön değiştirir: saniyede \(100\) kez.
Etkin ve maksimum değer
\[ I_e = \dfrac{I_m}{\sqrt{2}}, \qquad V_e = \dfrac{V_m}{\sqrt{2}}, \qquad P_{ort} = I_e^2 R = V_e I_e \]
Etkin değer, dirençte aynı ısıyı açığa çıkaran doğru akım değeridir. Ampermetre ve voltmetre etkin değeri gösterir.
Şebekedeki \(220\) V etkin değerdir; maksimum değeri \(220\sqrt{2} \approx 311\) V'tur. Güç hesabında maksimum değerlerle yazılan \(V_m I_m\) ortalama güç değildir; direnç için \(P_{ort} = \dfrac{V_m I_m}{2}\)'dir.
Direnç, bobin ve sığaç AC'de
| Eleman | AC'deki direnci | Frekans artınca | Doğru akımda |
|---|---|---|---|
| Direnç | \(R\) | değişmez | \(R\) |
| Bobin | \(X_L = 2\pi f L\) | artar | \(X_L = 0\): akımı geçirir |
| Sığaç | \(X_C = \dfrac{1}{2\pi f C}\) | azalır | \(X_C \to \infty\): akımı geçirmez |
Kısa kural: bobin yüksek frekansı, sığaç alçak frekansı zor geçirir. Bobinde akım gerilimden \(T/4\) geride, sığaçta ileridedir; dirençte aynı fazdadır. Bas (alçak frekans) sinyallerini zayıflatmak gerekiyorsa seri bağlı sığaç, tiz (yüksek frekans) sinyalleri zayıflatmak gerekiyorsa seri bağlı bobin kullanılır; 2019 sorusu bu mantığı yoklar.
Seri RLC devresi. Toplam direnç empedans \(Z\)'dir:
\[ Z = \sqrt{R^2 + (X_L - X_C)^2}, \qquad I_e = \dfrac{V_e}{Z} \]
Rezonans: \(X_L = X_C\), yani \(f_0 = \dfrac{1}{2\pi\sqrt{LC}}\). Bu frekansta \(Z = R\) en küçük, akım en büyük, devre saf direnç gibidir.
Rezonanstan sonra frekans artarsa \(X_L\) büyür, \(X_C\) küçülür: \(Z\) artar, akım azalır. Sığa \(C\) ise sığacın kendi özelliğidir ve frekansla değişmez; frekansla değişen kapasitif reaktanstır (2024).
Transformatör
Transformatör, demir nüve üzerinde sarılı primer (giriş) ve sekonder (çıkış) sargısından oluşur. Primerdeki alternatif akım nüvede değişen akı oluşturur; bu akı sekonderde gerilim indükler. Nüve ince yalıtılmış levhalardan yapılır, böylece Foucault (fuko) akımı kayıpları azalır.
İdeal transformatör: \[ \dfrac{V_p}{V_s} = \dfrac{N_p}{N_s} = \dfrac{I_s}{I_p}, \qquad P_p = P_s \Rightarrow V_p I_p = V_s I_s \]
Gerçek transformatör: \(\eta = \dfrac{P_s}{P_p} = \dfrac{V_s I_s}{V_p I_p}\lt 1\). Kayıplar: sargı dirençlerindeki \(I^2R\), nüvede fuko ve histerezis, kaçak akı.
- \(N_s \gt N_p\): yükseltici; gerilim artar, akım azalır. \(N_s \lt N_p\): alçaltıcı; gerilim azalır, akım artar.
- Güç yükselmez: gerilim kaç kat artarsa akım o kadar azalır.
- Doğru akımda çalışmaz. Sabit akım sabit akı demektir, akı değişmez, sekonderde gerilim indüklenmez (2018). Pilli bir primere bağlı sekonderde ancak anahtar açılıp kapanırken kısa bir gerilim görülür.
- Sorularda gerilim değerleri etkin değerdir.
Enerji iletimi. Santral gücü \(P = VI\) sabittir. İletimde gerilim yükseltilirse hat akımı düşer ve hatta \(P_{kayıp} = I^2 R_{hat}\) ısı olarak harcanan güç çok azalır: gerilim \(10\) katına çıkarsa kayıp \(100\) kat azalır. Şehre yaklaşınca alçaltıcı transformatörlerle gerilim kullanım değerine indirilir (2020, 2021).
Sık yapılan hatalar
- Transformatörün doğru akımla da çalıştığını sanmak.
- Gerilimi yükselten transformatörün gücü de artırdığını sanmak. İdeal transformatörde güç korunur, akım azalır.
- Sarım oranını ters yazmak. Sarımı çok olan tarafta gerilim büyük, akım küçüktür.
- Frekans artınca sığaçlı devrede akımın azaldığını sanmak. \(X_C\) azalır, akım artar.
- Ölçü aletinin maksimum değeri gösterdiğini sanmak. Etkin değeri gösterir.
- Ortalama gücü \(V_m I_m\) ile yazmak. Etkin değerlerle \(V_e I_e\) yazılır.
- Sığa \(C\) ile kapasitif reaktans \(X_C\)'yi karıştırmak.
- Hat kaybını \(V^2/R\) ile bulmak. Hat kaybı \(I^2R_{hat}\)'tir.
Çözüm sırası
- Büyüklüğün maksimum mu etkin mi olduğuna bakın; hesabı etkin değerlerle yapın.
- Transformatörde önce \(N_p/N_s\) oranını yazın; gerilim aynı yönde, akım ters yönde bu oranla değişir. İdeal değilse \(P_s = \eta P_p\).
- Reaktans sorusunda eleman tipine ve frekansın yönüne bakın: bobin artar, sığaç azalır.
- RLC devresinde önce \(X_L\), \(X_C\) ve \(Z\)'yi bulun, sonra \(I_e = V_e/Z\).
- İletimde önce hat akımını \(I = P/V\), sonra kaybı \(I^2R\) ile bulun.
Çözümlü örnekler
Örnek 1 · Etkin değer ve ortalama güç
Şekildeki grafik, \(25\ \Omega\)'luk bir dirençten geçen alternatif akımın zamanla değişimidir. Dirençte harcanan ortalama güç kaç W'tır?
A) \(100\)
B) \(200\)
C) \(283\)
D) \(400\)
E) \(71\)
Grafikten \(I_m = 4\) A, \(T = 20\) ms (\(f = 50\) Hz). \(I_e = \dfrac{4}{\sqrt{2}}\) A, \(P = I_e^2 R = \dfrac{16}{2}\cdot 25 = 200\) W. Kontrol: \(V_m = I_m R = 100\) V, \(\dfrac{V_m I_m}{2} = 200\) W.
Çeldiriciler: A, \(I_e = I_m/2\) almaktır. C, \(V_e I_m\) çarpımıdır. D, maksimum değerle \(I_m^2 R\) yazmaktır. E, \(I_e R\) değerini (\(70{,}7\) V) güç sanmaktır.
Cevap: B
Konunun devamı ücretsiz üyelere açık
Bu konuda 5 çözümlü örnek daha ve konunun püf noktaları seni bekliyor. Ücretsiz üye ol, kaldığın yerden devam et.
- ✓ Bütün konu anlatımları ve çözümlü örnekler
- ✓ 20 soruluk test turları; XP, seri ve seviye kaydı
- ✓ Konu hâkimiyetin ve YKS net tahminin
Kayıt ücretsiz; e-posta ve şifre yeterli.