Isı, sıcaklık farkı nedeniyle bir maddeden diğerine aktarılan enerjidir; sıcaklık ise taneciklerin ortalama kinetik enerjisinin göstergesidir. Bu sayfada ısı, sıcaklık ve iç enerji ayrımını, \(Q = m\,c\,\Delta T\) bağıntısını, ısı sığasını, hâl değişimini, ısıl dengeyi, ısı aktarım yollarını ve genleşmeyi işliyoruz.
YKS'de konu TYT Fen Bilimleri'nin dördüncü sorusudur. ÖSYM künyemizde 2018–2025 arasında bu konuya bağlı 8 soru var ve her yıl TYT'de tam bir soru çıkmış; AYT'de soru yok. Atlanmaması gereken, her yıl gelen bir konudur.
Maarif modelinde konu 9. sınıf 4. ünite Enerji'dedir (FİZ.9.4.1–9.4.6). Genleşme Maarif 9. sınıf kitabında yoktur; YKS'de sorulduğu (2019) için burada anlatılır. Kitapta sıcaklık dönüşüm formülü verilmez, Kelvin–Celsius–Fahrenheit yalnız tanıtılır.
ÖSYM ısı ve sıcaklıkta ne soruyor?
| Soru tipi | Künyede nasıl geçiyor? | Soru |
|---|---|---|
| Isı aktarımı ve iletim | ısı iletim katsayısına göre malzeme seçimi (2021), farklı plakalarda buzun erime hızı (2022), Güneş ısısının ortamsız aktarımı (2023) | 3 |
| Öz ısı, ısı sığası, ısınma | kovadaki deniz suyu (2018), farklı hacimlerde meyve suyu (2025) | 2 |
| Isıl denge | yalıtılmış buzdolabındaki ürünlerin dengesi (2024) | 1 |
| Genleşme | tel, termostat ve ray örneklerinin genleşmeyle açıklanması (2019) | 1 |
| Gazın soğuması | sıcak şişeye bağlı balonun şişe soğutulunca davranışı (2020; Basınç konusuyla ortak) | 1 |
Bu tablodan çıkan sonuçlar: Isı aktarımı tek başına en çok sorulan başlıktır (8 soruda 3). Öz ısı, ısı sığası ve ısıl denge birlikte 3 soru tutar. Künyedeki özetlerde hâl değişimi grafiği açıkça geçmez; yine de öz ısı ve ısıl denge sorularında hâl değişimi bilgisi gerekebilir. Sorular kavramsal ağırlıklıdır. Sınıflandırma kısa özetlerden yapıldı; soru metni elimizde değildir.
Isı, sıcaklık ve iç enerji
| Kavram | Tanım | Birim |
|---|---|---|
| Sıcaklık | Taneciklerin ortalama kinetik enerjisinin göstergesi; kütleden bağımsızdır | K, °C |
| Isı | Sıcaklık farkı nedeniyle aktarılan enerji; bir cisim "ısı taşımaz" | J, cal |
| İç enerji | Taneciklerin toplam enerjisi (kinetik ve etkileşim potansiyeli); madde miktarına bağlıdır | J |
Isı kendiliğinden sıcaktan soğuğa akar ve iki cismin sıcaklığı eşitlenince akış durur (ısıl denge). Isı termometreyle değil, kalorimetre kabıyla dolaylı ölçülür. Sıcaklık ölçeklerinde suyun donma ve kaynama noktaları Celsius'ta \(0\) ve \(100\), Kelvin'de \(273\) ve \(373\), Fahrenheit'ta \(32\) ve \(212\) olarak okunur. Sıcaklık farkı Celsius ve Kelvin'de aynıdır: \(\Delta T\ (\text{K}) = \Delta T\ (^\circ\text{C})\). Günlük dildeki "vücut ısısı" gibi ifadeler fizikte "vücut sıcaklığı" olmalıdır.
Isı hesabı: öz ısı ve ısı sığası
\[ Q = m\,c\,\Delta T, \qquad C = m\,c, \qquad Q = C\,\Delta T \]
\(c\): öz ısı (1 kg maddenin sıcaklığını 1 K değiştirmek için gereken ısı; maddeye özgüdür). \(C\): ısı sığası (cismin tamamının sıcaklığını 1 °C değiştirmek için gereken ısı; cismin kütlesine bağlıdır).
Suyun öz ısısı yaklaşık \(4{,}18\ \text{J/g}\cdot{}^\circ\text{C}\) olup YKS sorularında genellikle \(1\ \text{cal/g}\cdot{}^\circ\text{C}\) olarak verilir (\(1\ \text{cal} \approx 4{,}18\ \text{J}\)). Buzun öz ısısı suyun yaklaşık yarısıdır (\(0{,}5\ \text{cal/g}\cdot{}^\circ\text{C}\)). ÖSYM gereken değerleri soruda verir.
Özdeş ısıtıcı kuralı. Aynı ısıtıcı eşit sürede eşit ısı verir: \(Q = P\,t\). Sıcaklık–zaman grafiğinde eğim \(\dfrac{\Delta T}{t} = \dfrac{P}{C}\) olur. Eğimi küçük olan cismin ısı sığası büyüktür; yani aynı ısıyla daha az ısınır. Öz ısıyı karşılaştırmak için kütleye de bakmak gerekir: \(c = C/m\).
Hâl değişimi
Saf madde hâl değiştirirken (erime, donma, kaynama, yoğuşma) alınan ya da verilen ısı sıcaklığı değil taneciklerin etkileşimini değiştirir; sıcaklık sabit kalır, ısı alışverişi devam eder. Hâl değiştirme ısısı \(L\) (J/kg ya da cal/g), birim kütlenin hâl değiştirmesi için gereken ısıdır ve maddeye özgüdür:
\[ Q = m\,L \]
Su için yaklaşık değerler: erime ısısı \(L_e = 334\ \text{kJ/kg} \approx 80\ \text{cal/g}\), buharlaşma ısısı \(L_b = 2260\ \text{kJ/kg} \approx 540\ \text{cal/g}\).
Aşağıdaki grafik 10 g buzun \(-20\,^\circ\text{C}\)'tan \(40\,^\circ\text{C}\) suya ısıtılmasını gösterir (\(c_{buz} = 0{,}5\), \(c_{su} = 1\ \text{cal/g}\cdot{}^\circ\text{C}\), \(L_e = 80\ \text{cal/g}\)). Üç parça şunlardır: buz ısınır \(Q_1 = 10 \cdot 0{,}5 \cdot 20 = 100\) cal; buz erir \(Q_2 = 10 \cdot 80 = 800\) cal; su ısınır \(Q_3 = 10 \cdot 1 \cdot 40 = 400\) cal. Suyun eğimi buzunkinin yarısıdır, çünkü suyun öz ısısı iki kat büyüktür.
Isıl denge
Farklı sıcaklıktaki cisimler yalıtılmış bir ortamda karıştırılırsa ısı kaybı yoksa alınan ısı verilen ısıya eşittir. Hâl değişimi olmadığında:
\[ C_1 (T_1 - T_{son}) = C_2 (T_{son} - T_2) \quad\Rightarrow\quad T_{son} = \frac{C_1 T_1 + C_2 T_2}{C_1 + C_2} \]
\(T_{son}\) her zaman iki ilk sıcaklığın arasındadır ve ısı sığası büyük olanın sıcaklığına daha yakındır.
Hâl değişimi ihtimali varsa önce "sıcak cisim 0 °C'ye (ya da kaynama noktasına) kadar soğursa ne kadar ısı verir, soğuk cisim hâl değişimi için ne kadar ister" diye kıyaslayın; hangi tarafın yettiğine göre denge sıcaklığı hâl değişim sıcaklığı olur ya da ondan sapar (bkz. Örnek 5).
Isı aktarım yolları
| Yol | Nasıl olur? | Ortam | Örnek |
|---|---|---|---|
| İletim | Tanecikler yer değiştirmeden birbirine enerji aktarır | Maddesel ortam (en çok katılar) | Isınan metal kaşık |
| Konveksiyon (taşınım) | Isınan akışkan yer değiştirerek ısıyı taşır | Sıvı ve gazlar | Kaynayan su, kalorifer |
| Işıma | Elektromanyetik dalgalarla enerji yayılır | Maddesel ortam gerekmez | Güneş'ten Dünya'ya ısı |
Katı bir çubuktan ısı iletim hızı (birim zamanda iletilen ısı, J/s), çubuğun maddesine, sıcaklık farkına, kesit alanına ve uzunluğuna bağlıdır:
\[ \frac{Q}{t} = k\,\frac{A\,\Delta T}{\ell} \]
\(k\): ısı iletim katsayısı (iletken maddede büyük, yalıtkanda küçük), \(A\): kesit alanı, \(\ell\): uzunluk (kalınlık). Hız \(k\), \(A\) ve \(\Delta T\) ile doğru, \(\ell\) ile ters orantılıdır. Örneğin kesiti \(2A\), uzunluğu \(\ell\) olan çubuk ile kesiti \(A\), uzunluğu \(2\ell\) olan özdeş maddeli çubuk karşılaştırılırsa (aynı \(\Delta T\)), birincisi \(4\) kat hızlı iletir.
Isı yalıtımı iletim hızını düşürmek demektir: kalın duvar, havayla dolu gözenekli malzeme, termosun çift cidarı. Isınan havanın özkütlesi azaldığı için yükselir; konveksiyon akımları böyle oluşur.
Genleşme
Isıtılan maddelerin boyutları büyür (donma noktası yakınındaki su gibi birkaç istisna dışında). Katılarda üç tür genleşme vardır ve katsayılar yaklaşık \(\beta = 2\alpha\), \(\gamma = 3\alpha\) ilişkisindedir:
\[ \Delta L = L_0\,\alpha\,\Delta T, \qquad \Delta A = A_0\,\beta\,\Delta T, \qquad \Delta V = V_0\,\gamma\,\Delta T \]
Boyca genleşme yalnız bir doğrultuda (tel, çubuk, ray); yüzey genleşmesi levhada; hacim genleşmesi hacimli cisimde ve sıvıdadır. Aynı \(\Delta T\) için \(\alpha\) büyük olan daha çok uzar.
Delikli levha. Isıtılan levhada delik de levhayla aynı oranda büyür; sanki delik aynı maddeden doldurulmuş gibi düşünün. Halka ısıtılınca iç çapı da artar; bilye halkadan daha rahat geçer.
Bimetal. Genleşme katsayıları farklı iki metal şerit birbirine perçinlenirse ısıtılınca şerit bükülür: katsayısı büyük olan metal daha çok uzar ve dış (dışbükey) yüzde kalır, şerit katsayısı küçük metal tarafına doğru bükülür. Soğutulunca tersi olur. Termostat ve yangın alarmı bu ilkeyle çalışır.
Sıvılar ve su. Sıvılar kaptan çok genleştiği için ısıtılan dolu bir kaptan sıvı taşar; sıvının görünen genleşmesi kapla farkıdır. Su istisnadır: \(0\,^\circ\text{C}\)'tan \(4\,^\circ\text{C}\)'a ısıtılınca hacmi küçülür, özkütlesi en büyük değerine \(4\,^\circ\text{C}\)'ta ulaşır, daha sonra ısındıkça genleşir. Bu yüzden göllerde su yüzeyden donar, buz yüzeyde kalır ve dipteki su canlılara yaşam alanı sağlar. Gazlar sıcaklıkla çok daha fazla genleşir; kapalı kapta gaz soğuyunca basıncı düşer. Bu davranışın ayrıntısı Basınç konusundadır.
Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları
- "Isı ölçülür", "sıcaklık arttı, ısı arttı", "hacmi büyük cismin sıcaklığı yüksektir". Isı enerji aktarımıdır; sıcaklık kütleye bağlı değildir.
- Hâl değişiminde ısı alışverişinin durduğunu sanmak. Isı alınır ya da verilir, ama sıcaklık sabit kalır.
- Öz ısı ile ısı sığasını karıştırmak. Öz ısı maddeye, ısı sığası cisme (kütleye) bağlıdır.
- Grafikte eğimi doğrudan öz ısı yorumlamak. Eğim \(P/C\)'dir; kütleler farklıysa öz ısı için kütleyi de kullanın.
- Isıl dengede iki cismin iç enerjisinin eşit olduğunu sanmak. Eşitlenen sıcaklıktır.
- Delikli levhada deliğin küçüldüğünü sanmak. Delik de büyür.
- Son sıcaklığı aritmetik ortalama almak. Ağırlık ısı sığasıdır.
- İletim hızında kalınlığı doğru orantılı almak. Kalınlık arttıkça iletim hızı azalır.
Çözüm sırası
- Soruyu sınıflayın: ısı aktarımı, ısınma grafiği, ısıl denge, hâl değişimi ya da genleşme mi?
- Grafik varsa ısıtıcıların özdeş olup olmadığına, eğimin ve yatay bölgelerin anlamına bakın.
- Isıl dengede önce son sıcaklığın aralığını bulun; şıkların çoğu bu aralığın dışında kalır.
- Hâl değişimi ihtimalinde her cismin hâl değişimine ulaşıp ulaşmadığını ısı karşılaştırmasıyla kontrol edin.
- Hesapta birimleri eşitleyin (g–cal ya da kg–J).
Çözümlü örnekler
Örnek 1 · Kavramsal öncüller
Isı, sıcaklık ve iç enerji ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangileri doğrudur?
I. Isı, sıcaklık farkı nedeniyle aktarılan enerjidir.
II. Sıcaklığı yüksek olan cismin iç enerjisi, sıcaklığı düşük olan cismin iç enerjisinden her zaman büyüktür.
III. Isıl dengeye ulaşan cisimlerin sıcaklıkları eşit olur.
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) I ve II
D) I ve III
E) II ve III
I doğrudur: ısı, sıcaklık farkı yüzünden aktarılan enerjidir. II yanlıştır: iç enerji madde miktarına da bağlıdır; çok miktarda ılık su, az miktarda sıcak sudan daha büyük iç enerjiye sahip olabilir. III doğrudur: ısıl denge sıcaklıkların eşitlenmesidir (iç enerjiler eşitlenmez).
Çeldiriciler: A, III'ü atlamaktır. B ve C, sıcaklık ile iç enerjiyi aynı sanmaktır. E, III'ü doğru bulup I'i atlarken II'yi doğru saymaktır.
Cevap: D
Konunun devamı ücretsiz üyelere açık
Bu konuda 5 çözümlü örnek daha ve konunun püf noktaları seni bekliyor. Ücretsiz üye ol, kaldığın yerden devam et.
- ✓ Bütün konu anlatımları ve çözümlü örnekler
- ✓ 20 soruluk test turları; XP, seri ve seviye kaydı
- ✓ Konu hâkimiyetin ve YKS net tahminin
Kayıt ücretsiz; e-posta ve şifre yeterli.