Deprem, yer kabuğunda birikmiş gerilmenin bir fay boyunca aniden boşalmasıdır; açığa çıkan enerji deprem dalgaları olarak her yöne yayılır. Deprem dalgaları mekanik dalgalardır: yayılmak için madde ister, sürati geçtikleri zeminin özelliğine bağlıdır ve hem enine hem boyuna titreşim içerebilirler. Bu sayfa deprem dalgalarını, depremin büyüklüğü ve şiddeti ayrımını ve rezonansı birlikte anlatır.
ÖSYM açısından dürüst tablo: künyemizde 2018–2025 TYT ve AYT kitapçıklarında bu konuya bağlı hiç soru yoktur. Konunun kapsamı dar ve kavramsaldır; koç dosyamız da onu düşük öncelikli sayar. Buradaki bilgi yine de boşuna değildir: enine ve boyuna dalga ayrımı ile sürati ortamın belirlemesi Dalgalar, Yay Dalgası ve Su Dalgası, Ses Dalgası sorularında; periyot, frekans ve doğal frekans kavramları Basit Harmonik Hareket sorularında kullanılır. Programınız sıkışıksa bu sayfa düşük öncelikli tutulabilir.
Maarif modelinde konu 10. sınıf 4. ünitenin son bölümüdür (4.6 Rezonans ve Deprem): rezonans ve depremle ilgili kavramlar (FİZ.10.4.6) ile depremle ilgili bilimsel model oluşturma (FİZ.10.4.7). Kitapta P ve S dalgası, Love ve Rayleigh dalgası adları yoktur; kitap depremi "hem enine hem boyuna" dalga olarak sınıflandırır. Bu adlar etkinlik kitaplarında zenginleştirme düzeyinde geçer; YKS kaynaklarında yaygın olduğu için burada da anlatılır.
ÖSYM bu konuda ne soruyor?
Künyede bu konuya yazılmış soru yok. Aşağıdaki tablo, bu sayfadaki bilginin hangi başka konuların sorularında işe yaradığını gösterir:
| Bu sayfadaki bilgi | Nerede sorulur? |
|---|---|
| Enine, boyuna dalga ve mekanik dalga | Dalgalar, Yay Dalgası (2024'te yay dalgasında titreşim yönü) |
| Süratin ortama bağlı olması | Dalgalar, Yay Dalgası; Su Dalgası, Ses Dalgası (2020–2022, 2025) |
| Periyot, frekans ve doğal frekans | Basit Harmonik Hareket; Dalgalar, Yay Dalgası |
Deprem ÖSYM'de doğrudan sorulursa kavramsal ve öncüllü yapıda gelir: P ve S dalgası farkı, büyüklük ile şiddet ayrımı, rezonansın koşulu. Bu üç başlık aşağıdaki örneklerde işleniyor.
Deprem nedir? Odak ve merkez üssü
Yer kabuğu levhalardan oluşur. Levhaların hareketiyle kayaçlarda gerilme birikir; kayaçlar dayanımını aşınca bir fay boyunca kırılır ve enerji aniden açığa çıkar. Enerjinin ilk açığa çıktığı, yer altındaki noktaya odak noktası (iç merkez) denir. Odak noktasının yeryüzündeki dik izdüşümüne merkez üssü denir. Merkez üssü yeryüzündedir; yer altında değildir.
Deprem dalgalarının türleri
Odaktan çıkan dalgalar iki gruba ayrılır. Cisim dalgaları yerin içinden her yöne yayılır; yüzey dalgaları yer yüzeyi boyunca ilerler.
| Dalga | Tür | Hangi ortamda? | Sürat ve sıra |
|---|---|---|---|
| P (ilk gelen, birincil) | Boyuna (sıkışma-genleşme) | Katı, sıvı, gaz | En hızlı; istasyona ilk ulaşır |
| S (ikinci gelen, ikincil) | Enine | Yalnız katı | P'den yavaş; ikinci ulaşır |
| Love ve Rayleigh (yüzey) | Love: yatay enine; Rayleigh: eliptik (hem enine hem boyuna) | Yer yüzeyi | En yavaş; genlikleri büyüktür, hasarın büyük kısmı bunlarla olur |
- Yerkabuğunda P dalgasının sürati kabaca 6 km/s, S dalgasınınki kabaca 3,5 km/s mertebesindedir (oran yaklaşık 1,7); sorularda değerler verilir.
- Maarif'e göre mekanik dalganın sürati ortamın esnekliği arttıkça artar; deprem dalgaları için bu, sert zeminde süratin büyük, yumuşak zeminde küçük olması demektir.
- S dalgası sıvıdan geçemez. Bunun yeryüzünde S dalgalarının ulaşmadığı bir gölge bölgeyi doğurması, Dünya'nın dış çekirdeğinin sıvı olduğunu gösterir.
- Deprem dalgaları elektromanyetik değil, mekanik dalgadır; boşlukta yayılmaz.
Dalgaların varış farkından uzaklık
P ve S dalgaları aynı noktadan aynı anda çıkar, ama farklı süratle gider; uzaklık arttıkça aralarındaki zaman farkı büyür. Sabit sürat varsayımıyla, kaynak uzaklığı \(d\) için P dalgası \(d/\vartheta_P\), S dalgası \(d/\vartheta_S\) sürede ulaşır. Aradaki fark \(\Delta t\) ise:
\[ \Delta t = \frac{d}{\vartheta_S} - \frac{d}{\vartheta_P} \quad\Longrightarrow\quad d = \Delta t \cdot \frac{\vartheta_P\,\vartheta_S}{\vartheta_P - \vartheta_S} \]
Gerçekte süratler derinlikle değiştiğinden bu bağıntı yaklaşıktır. Bir istasyon yalnız uzaklığı verir (merkez üssü bir çember üzerinde kalır); üç ayrı istasyonun çizdiği çemberlerin kesiştiği nokta merkez üssüdür. Dalgaların zemin hareketini kaydeden aygıta sismograf, çizdiği kayda sismogram denir. Sismografta asılı bir kütle (kalem ona bağlıdır) atalet nedeniyle yerinde kalmaya çalışır, zemin ve kâğıt hareket eder; deprem olmazken kayıt düz bir çizgidir. Daha büyük sarsıntı kayıtta daha büyük genlik demektir.
Depremin büyüklüğü ve şiddeti
| Büyüklük | Şiddet | |
|---|---|---|
| Neyi anlatır? | Depremde açığa çıkan enerjiyi | Bir yerde hissedilen etkiyi ve hasarı |
| Kaç değeri vardır? | Bir depremin tek büyüklüğü | Yere göre değişir (uzaklık, zemin, yapı kalitesi) |
| Ölçek | Richter türü (logaritmik) | Mercalli türü (I–XII) |
Büyüklük ölçeği logaritmiktir: büyüklükte 1 birim artış sismografta kaydedilen genliği 10 kat, açığa çıkan enerjiyi yaklaşık 32 kat artırır (\(10^{1{,}5} \approx 32\)). Bu oran Maarif'te yoktur; ÖSYM'nin sorduğu temel şey kavram ayrımıdır.
Periyodik hareket, doğal frekans ve rezonans
Bir cismin ya da yapının kendi hâlinde, dışarıdan zorlanmadan titreşirken sahip olduğu frekansa doğal titreşim frekansı denir; sarkaç, yay-kütle sistemi, gitar teli ve bina için ayrı bir değeri vardır. Periyot ve frekans \(T \cdot f = 1\) ile bağlıdır.
Rezonans: Bir sisteme dışarıdan uygulanan periyodik etkinin frekansı sistemin doğal frekansına eşit (ya da çok yakın) olursa sistemin titreşim genliği çok büyür. Etkinin frekansı doğal frekanstan çok farklıysa genlik küçük kalır. Rezonans etkinin frekansının "büyük" olmasıyla değil, doğal frekansa eşit olmasıyla ilgilidir.
Örnekler: salıncağı doğal frekansında (her gidişte uygun anda) itmek, opera sanatçısının sesiyle kadehin kırılması, belirli bir hızda lastiğin titremesi, askerlerin köprüde adım uyumunun yarattığı titreşim, bir çatalın yanındaki aynı notalı çatalı titreştirmesi. Depremde zemin dalgalarının baskın frekansı bir binanın doğal frekansına yakınsa bina büyük genlikle salınır ve hasar artar. Genel bir eğilim olarak yapı yükseldikçe doğal frekansı azalır (periyodu artar); yumuşak zeminlerde de baskın periyot uzundur. Bu yüzden aynı depremde yakın iki yapı farklı davranabilir.
Depreme karşı önlem ve bilimsel model
Rezonansı ve sarsıntıyı azaltmak için binanın doğal frekansı beklenen zemin frekansından uzak tutulur. Sismik izolatör, binayla zemin arasına yerleştirilen esnek bir tabakadır; zeminin yatay hareketinin yapıya geçmesini azaltır, yapının doğal periyodunu uzatır. Maarif'te bu konudaki çıktı bir model kurmaktır (FİZ.10.4.7): sorunu belirleyin (yapı güvenliği, öngörülemezlik), bir bina maketi ya da sismograf modeli önerin, bir sarsma masasında deneyin, sonucu değerlendirip modeli geliştirin. Türkiye deprem tehlike haritası ve zemin etütleri de bu çalışmanın verileridir.
Sık yapılan hatalar
- Büyüklük ile şiddeti aynı sanmak. Büyüklük depremin kendisini (enerji), şiddet bir yerdeki etkiyi anlatır. Çeldiriciler bu iki kelimenin yer değiştirmesiyle kurulur.
- Merkez üssünü yer altında sanmak. Yer altındaki nokta odaktır; merkez üssü yeryüzündeki izdüşümdür.
- S dalgasının P dalgasından hızlı ya da her ortamdan geçer olduğunu sanmak. P ilk gelir; S sıvıdan geçemez.
- Deprem dalgasını elektromanyetik dalga sanmak. Madde ortamında yayılan mekanik dalgadır.
- Rezonansı "frekans büyük olunca olur" diye anlamak. Etkinin frekansı doğal frekansa eşit olmalıdır.
- Sismografta kalemin kâğıtla birlikte hareket ettiğini sanmak. Kalem kütleyle birlikte yerinde kalır, kâğıt zeminle birlikte oynar.
- Doğal frekansı periyotla karıştırmak: \(f = 2\ \text{Hz}\) ise \(T = 0{,}5\ \text{s}\).
Çözüm sırası
- Hangi kavram soruluyor? Dalga türü, büyüklük/şiddet ya da rezonans.
- Dalga sorusunda P'yi boyuna, hızlı ve her ortamdan geçen; S'yi enine, daha yavaş ve yalnız katıdan geçen olarak yazın.
- Uzaklık sorusunda \(\Delta t = d/\vartheta_S - d/\vartheta_P\) denklemini kurun ve birimleri (km, km/s, s) takip edin.
- Rezonansta frekansları eşitleyin; periyot verilmişse \(f = 1/T\) alın.
Çözümlü örnekler
Örnek 1 · P ve S dalgalarının varış farkı
Bir sismograf istasyonunda kaydedilen sismogram şekildeki gibidir (yatay eksen kayıt saatidir, saniye cinsindendir). P dalgasının sürati 6 km/s, S dalgasının sürati 4 km/s ve her iki dalga da kaynaktan istasyona sabit süratle ulaşmıştır. Depremin kaynağı istasyondan kaç km uzaktadır?
A) 50
B) 150
C) 300
D) 250
E) 100
Şekilde P dalgası 20. saniyede, S dalgası 45. saniyede kaydedilmiştir: \(\Delta t = 25\ \text{s}\). \(\Delta t = \dfrac{d}{\vartheta_S} - \dfrac{d}{\vartheta_P} = d\left(\dfrac{1}{4} - \dfrac{1}{6}\right) = \dfrac{d}{12}\) ve \(d = 12 \cdot 25 = 300\ \text{km}\). Kontrol: P dalgası \(300/6 = 50\ \text{s}\), S dalgası \(300/4 = 75\ \text{s}\) sürede gelir; fark \(25\ \text{s}\).
Çeldiriciler: A, süratlerin farkıyla çarpmaktır (\(2 \cdot 25\)). B, yalnız P dalgasının süratini kullanmaktır (\(6 \cdot 25\)). D, süratleri toplamaktır (\(10 \cdot 25\)). E, yalnız S dalgasının süratini kullanmaktır (\(4 \cdot 25\)).
Cevap: C
Konunun devamı ücretsiz üyelere açık
Bu konuda 4 çözümlü örnek daha ve konunun püf noktaları seni bekliyor. Ücretsiz üye ol, kaldığın yerden devam et.
- ✓ Bütün konu anlatımları ve çözümlü örnekler
- ✓ 20 soruluk test turları; XP, seri ve seviye kaydı
- ✓ Konu hâkimiyetin ve YKS net tahminin
Kayıt ücretsiz; e-posta ve şifre yeterli.