Dönme hareketi, öteleme hareketinin dönme karşılığıdır: kütle yerine eylemsizlik momenti (\(I\)), hız yerine açısal hız (\(\omega\)), kuvvet yerine tork (\(\tau\)), momentum yerine açısal momentum (\(L = I\omega\)) gelir. Dış tork yoksa açısal momentum korunur; patenci kollarını çekince hızlanır, gezegen Güneş'e yaklaşınca hızlanır, aynı yükseklikten yuvarlanan cisimlerden biçimi "dönmeye en az enerji harcayan" olan önce iner.
YKS'de bu konu AYT Fizik'tedir. ÖSYM künyemizde 2018–2025 arasında bu başlığa 6 soru bağlı: üçü gezegenin yörüngesinde açısal momentum, ikisi eylemsizlik momentinin anlamı ve bağlı olduğu nicelikler, biri kollarını çeken patenci. Künyede kaymadan yuvarlanan cisimler hakkında bir soru yoktur; yuvarlanma bu sayfada eski sorular ve konunun kapsamı gereği anlatılır, ama önceliği düşüktür.
Maarif durumu. Eylemsizlik momenti ve açısal momentum Maarif programında 12. sınıf 1. ünitede yer alır (FİZ.12.1.5 ve FİZ.12.1.6); program bu kavramları gözlem ve veriyle, bağlı oldukları değişkenler üzerinden genellemeye dayandırır, hazır formül listesi çıktı metninde yoktur. Kaymadan yuvarlanma ve Kepler'in alanlar yasası ise programda ayrı bir çıktı olarak yer almaz. 12. sınıf kitabı henüz yayımlanmadı ve program bu yıl uygulanmıyor; bu yüzden sayfa "Maarif modeline uygun" damgası taşımaz. Anlatım YKS kapsamıyla baştan yazıldı.
ÖSYM bu konuda ne soruyor?
| Soru tipi | Künyede nasıl geçiyor? | Soru | Yıllar |
|---|---|---|---|
| Yörüngede açısal momentum (Kepler) | Yerküre'nin Güneş'e en yakın günündeki hız ve açısal momentum; eliptik yörüngede iki konumda açısal momentum ve hız; taranan alan ve toplam enerji | ~3 | 2018, 2022, 2025 |
| Eylemsizlik momenti kavramı | eylemsizlik momentinin anlamı ve bağlı olduğu nicelikler; ip cambazının sırığı | ~2 | 2020, 2023 |
| Patenci / kol çekme | kollarını vücuduna çeken patencinin açısal momentumu ve eylemsizlik momenti | ~1 | 2019 |
Bu tablodan çıkan sonuçlar:
- Sorular kavramsaldır: "hangisi büyük, hangisi küçük, hangisi korunur?" Hesap neredeyse yoktur.
- Yörünge soruları aynı fikrin (açısal momentum korunumu) gökcisimlerindeki uygulamasıdır. Bunların bir kısmı Kütle Çekimi ve Kepler konusunda da sayılır.
- Patenci (2019) ve yörünge (2025) sorularında açısal momentum, eylemsizlik momenti ve enerji birlikte geçiyor; hangisinin korunduğunu, hangisinin değiştiğini ayırmak gerekir. Açısal momentum korunurken kinetik enerji korunmayabilir.
- Kısa özetlerden yapılan bir sınıflandırmadır; sınırdaki bir soru başka satıra da girebilir.
Dönme hareketinin büyüklükleri
Bir cismin tüm noktaları aynı açısal hızla döner. \(\omega = \dfrac{\Delta\theta}{\Delta t}\) (rad/s), \(\omega = 2\pi f = \dfrac{2\pi}{T}\). Dönme ekseninden \(r\) uzaklıktaki noktanın çizgisel hızı \(\vartheta = \omega r\); açısal hız değişiyorsa açısal ivme \(\alpha = \dfrac{\Delta\omega}{\Delta t}\) (rad/s²) ve teğetsel ivme \(a_t = \alpha r\) olur. Bu ilişkiler Çembersel Hareket konusunda ayrıntılıdır.
Eylemsizlik momenti
Kütle, öteleme hareketindeki değişikliğe direnci; eylemsizlik momenti dönme hareketindeki değişikliğe direnci ölçer. Yalnız kütleye değil, kütlenin dönme eksenine göre nasıl dağıldığına bağlıdır:
\[ I = \sum m_i\,r_i^{\,2} \qquad [I] = \text{kg·m}^2 \]
\(r_i\): kütle parçasının dönme eksenine olan uzaklığıdır. Aynı cisim için \(I\) eksene göre değişir. Kütleyi eksenden uzağa kaydırmak \(I\)'yı kareyle artırır; eksene yaklaştırmak azaltır. Eylemsizlik momenti cismin dönüp dönmemesine ya da hızına bağlı değildir.
Şekilde kütleleri \(m\) olan iki özdeş cisim, kütlesiz bir çubuğun uçlarındadır ve çubuğun ortasından sayfaya dik eksen etrafında dönebilir. Solda \(I = m r^2 + m r^2 = 2mr^2\); sağda uzaklıklar iki katı olduğundan \(I = m(2r)^2 + m(2r)^2 = 8mr^2\). Uzaklık 2 kat, eylemsizlik momenti 4 kat. Örneğin \(m = 1\) kg ve \(r = 0{,}5\) m için \(I\) sırasıyla 0,5 ve 2 kg·m² olur.
Bazı biçimler için eksenleri kütle merkezinden geçen eylemsizlik momentleri şöyledir (türdeş cisimler; kütle \(M\), yarıçap \(R\)):
| Cisim | Eksen | \(I\) | \(k = \dfrac{I}{MR^2}\) |
|---|---|---|---|
| İnce halka (çember) | merkezden, düzleme dik | \(MR^2\) | 1 |
| Dolu disk ya da silindir | merkezden, düzleme dik | \(\tfrac{1}{2}MR^2\) | \(\tfrac{1}{2}\) |
| Dolu küre | merkezden | \(\tfrac{2}{5}MR^2\) | \(\tfrac{2}{5}\) |
| İnce çubuk (uzunluk \(L\)) | ortasından, çubuğa dik | \(\tfrac{1}{12}ML^2\) | - |
| İnce çubuk | ucundan, çubuğa dik | \(\tfrac{1}{3}ML^2\) | - |
Bu katsayıları ezberlemekten çok sıralamasını bilin: kütle eksene ne kadar yakın toplanmışsa \(k\) o kadar küçüktür (küre < disk < halka). Künyedeki özetlerde bu katsayılara dayalı bir hesap görünmüyor.
Tork, açısal ivme ve dönme enerjisi
\[ \tau_{net} = I\,\alpha \qquad E_{k,dönme} = \frac{1}{2}I\omega^2 \qquad W = \tau\,\theta \]
İlk bağıntı Newton'un ikinci yasasının dönme karşılığıdır: aynı torkla \(I\) büyük olan cisim daha küçük açısal ivme kazanır. \(\tau\) torku, \(\theta\) rad cinsinden dönme açısıdır (Tork konusu). Dönme kinetik enerjisi de \(I\)'ya bağlıdır.
Açısal momentum ve korunumu
\[ L = I\omega \qquad (\text{noktasal cisim: } L = m\,\vartheta\,r_{\perp}) \qquad \tau_{net} = \frac{\Delta L}{\Delta t} \]
Birimi kg·m²/s'dir. \(r_\perp\), dönme noktasından cismin hız doğrultusuna dik uzaklıktır; çembersel harekette \(r_\perp = r\). Net dış tork sıfırsa açısal momentum korunur:
\[ I_1\omega_1 = I_2\omega_2 \]
Kollarını açık döndüren patenci kollarını vücuduna çekince \(I\) azalır; \(L\) sabit kaldığı için \(\omega\) artar. Ters yönde de geçerlidir: kolları açarsa yavaşlar. Dönen bir platformda ağırlıklarını içe çeken kişi için de aynıdır.
Enerji korunmaz. \(L = I\omega\) sabitken kinetik enerji \(E_k = \dfrac{L^2}{2I}\) olur: \(I\) azalırsa \(E_k\) artar. Kollarını çeken patenci, kollarını içe çekerken kaslarıyla iş yapar; bu iş dönme enerjisine eklenir. "Açısal momentum korunur, dolayısıyla dönme kinetik enerjisi de korunur" diyen öncül yanlıştır.
Kaymadan yuvarlanma
Yuvarlanan bir cisim, kütle merkezinin ötelenmesi ile kütle merkezinden geçen eksen etrafındaki dönmeyi birlikte yapar. Kaymadan yuvarlanmada yere değen noktanın anlık hızı sıfırdır: \(\vartheta_{km} = \omega R\). Statik sürtünme bu sırada iş yapmaz (temas noktası kaymaz), bu yüzden mekanik enerji korunur. Toplam kinetik enerji, öteleme ve dönme kısımlarının toplamıdır:
\[ E_k = \frac{1}{2}M\vartheta^2 + \frac{1}{2}I\omega^2 = \frac{1}{2}M\vartheta^2\,(1 + k) \qquad\Rightarrow\qquad \vartheta = \sqrt{\frac{2gh}{1+k}}, \quad a = \frac{g\sin\theta}{1+k} \]
Sondaki iki bağıntı, durgun bırakılan cismin \(h\) yüksekliğinden kaymadan yuvarlanıp inmesi (ve \(\theta\) eğimli düzlemde ivmesi) içindir. Hız ve ivme kütleye ve yarıçapa bağlı değildir, yalnız biçime (\(k\)'ya) bağlıdır. Sürtünmesiz düzlemde kayan cisim \(\vartheta = \sqrt{2gh}\) ile (\(k = 0\) gibi) iner ve daha hızlıdır.
Yarış sırası. Aynı yükseklikten, aynı düzlemde bırakılan halka, disk ve küre için \(k\) sırasıyla 1, 1/2 ve 2/5'tir. Yalnız \(1 + k\) önemli: küre için 1,4; disk için 1,5; halka için 2. Yani en hızlı küre, sonra disk, en yavaş halka iner (kütlesi ya da yarıçapı ne olursa olsun). Enerjinin bir kısmı dönmeye gittiğinden öteleme hızı kayan cisme göre her zaman daha küçüktür.
Yörüngede açısal momentum
Gezegen Güneş'in çekimi altında hareket ederken çekim kuvveti gezegenle Güneş'i birleştiren doğru boyuncadır, yani Güneş'e göre torku sıfırdır. Bu yüzden gezegenin Güneş'e göre açısal momentumu korunur. Yörüngenin en yakın (günberi) ve en uzak (günöte) noktalarında hız yarıçapa diktir, \(L = m\vartheta r\) olur:
\[ m\,\vartheta_{yakın}\,r_{yakın} = m\,\vartheta_{uzak}\,r_{uzak} \quad\Rightarrow\quad \frac{\vartheta_{yakın}}{\vartheta_{uzak}} = \frac{r_{uzak}}{r_{yakın}} \]
Gezegen Güneş'e yaklaştıkça hızlanır. Yarıçap vektörünün eşit sürelerde taradığı alanlar eşittir (Kepler'in alanlar yasası); bu, açısal momentumun korunumunun geometrik söylenişidir. Yörüngedeki toplam enerji (kinetik + çekim potansiyeli) sabittir; kinetik enerji yakında büyük, uzakta küçüktür. Ayrıntı Kütle Çekimi ve Kepler konusundadır.
Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları
- "Eylemsizlik momenti cismin özelliğidir, eksene bağlı değildir." Aynı cismin \(I\)'sı eksene göre değişir.
- Kütle eksene uzaksa \(I\) büyüktür. Uzaklık kareyle etkilidir; kütleyi eksene yaklaştırmak \(I\)'yı azaltır.
- "Açısal momentum korunuyorsa dönme enerjisi de korunur." Kollar kapanınca \(\omega\) artar, \(E_k\) da artar; iş içeriden yapılır.
- "Büyük, ağır cisim yuvarlanmada daha hızlıdır." Kütle ve yarıçap sonucu değiştirmez, biçim değiştirir.
- Yuvarlanan cismin hızını kayan cisimle eşit almak. Yuvarlanırken enerji dönmeye de gider; kayan cisim daha hızlıdır.
- Gezegenin hızının sabit olduğunu sanmak. Yörüngede hız yaklaştıkça artar; sabit olan açısal momentum ve toplam enerjidir.
- Uzaklıkla hızı doğrudan orantılı almak. \(\vartheta\,r\) sabittir, hız uzaklıkla ters orantılıdır.
- Açısal hızı derece, birimi rad/s olan formüle sokmak. Formüllerde radyan kullanın.
Çözüm sırası
(1) "Dış tork var mı?" Yoksa \(L\) korunur. (2) Önce \(I\)'nın nasıl değiştiğini (kütle eksene yaklaştı mı uzaklaştı mı) belirleyin: \(I\) küçülürse \(\omega\) büyür. (3) Enerji soruluyorsa \(E_k = \tfrac{1}{2}I\omega^2\) ile bakın; \(L\) sabitken \(E_k\) yönü \(I\)'nın tersine gider. (4) Yuvarlanmada \(Mgh = \tfrac{1}{2}M\vartheta^2(1+k)\) yazın. (5) Yörüngede \(\vartheta\,r\) sabittir. (6) Öncüllü sorularda her yargı için "hangi büyüklük sabit, hangisi değişir?" diye ayrı ayrı sorun.
Çözümlü örnekler
Örnek 1 · Eylemsizlik momenti kavramı
Bir ip cambazı, yürürken dengesini korumak için uzun bir sırık taşımaktadır. Buna göre,
I. Sırığın eylemsizlik momenti, dönme ekseni değişse de aynı kalır.
II. Sırığın kütlesi dönme eksenine yaklaştırılırsa eylemsizlik momenti azalır.
III. Aynı tork uygulandığında eylemsizlik momenti büyük olan sistem daha küçük açısal ivme kazanır.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız II
B) Yalnız III
C) I ve II
D) II ve III
E) I, II ve III
I: \(I = \sum m_ir_i^2\) olup \(r_i\) eksene göre ölçülür; eksen değişince \(I\) değişir. Yanlış.
II: \(r_i\) küçülürse \(r_i^2\) küçülür, \(I\) azalır. Doğru.
III: \(\alpha = \tau/I\) olduğundan aynı \(\tau\) için \(I\) büyüdükçe \(\alpha\) küçülür. Doğru.
Çeldiriciler: A, III'ü kaçırmaktır. B, II'yi kaçırmaktır. C, I'e katılıp III'ü kaçırmaktır. E, I'e katılmaktır (eksene bağlılığı unutmak).
Cevap: D
Konunun devamı ücretsiz üyelere açık
Bu konuda 5 çözümlü örnek daha ve konunun püf noktaları seni bekliyor. Ücretsiz üye ol, kaldığın yerden devam et.
- ✓ Bütün konu anlatımları ve çözümlü örnekler
- ✓ 20 soruluk test turları; XP, seri ve seviye kaydı
- ✓ Konu hâkimiyetin ve YKS net tahminin
Kayıt ücretsiz; e-posta ve şifre yeterli.