Düzgün elektrik alan, büyüklüğü ve yönü her noktada aynı olan alandır; en kolay iki paralel yüklü levha arasında elde edilir. Sığa ise bir düzeneğin (sığaç ya da kondansatör) uygulanan potansiyel farkı başına ne kadar yük depolayabildiğini gösterir. Alan, levhalar arasındaki yüklü parçacığı sabit bir kuvvetle hızlandırır ya da saptırır; sığaç ise yükü ve enerjiyi depolar.
Konu AYT Fizik'tedir. ÖSYM künyemizde 2018–2025 arasında bu başlığa bağlı 3 soru var, üçü de AYT'de: iple asılı yüklü cismin sapması (2018), düzgün alana dik giren parçacıkların yolu (2020) ve fotoğraf flaşındaki sığaç (2023). Soru sayısı az, ama parçacığın alanda hareketi ve sığaç ileride alternatif akımda da karşımıza çıkar.
Maarif modelinde 11. sınıf 2. ünitede yalnız paralel levhalar arasındaki düzgün alan ve \(E = V/d\) bağıntısı vardır (FİZ.11.2.2). Sığa, sığaç, depolanan enerji ve sığaçların bağlanması Maarif kitabında yoktur (kitapta "kapasitör" yalnızca bir bağlam olarak tek kez anılır). YKS'de sorulduğu için bu sayfada anlatılır ve "Maarif'te yok" diye işaretlenmiştir.
ÖSYM bu konuda ne soruyor?
| Soru tipi | Künyede nasıl geçiyor? | Soru | Yıl |
|---|---|---|---|
| Alanda asılı yüklü cisim | "elektrik alanda iple asılı yüklü cismin sapma açısını artıran değişiklikler" | ~1 | 2018 |
| Alana dik giren parçacık | "düzgün elektrik alana dik giren pozitif ve negatif parçacıkların yolu" | ~1 | 2020 |
| Sığaç | "fotoğraf flaşındaki sığaç: sığa, ışık şiddeti ve yükün değişimi" | ~1 | 2023 |
Bu tablodan çıkan sonuçlar: Üç soru üç ayrı tipte; hiçbiri hesap sorusu değil, üçü de değişkenlere bağlı yargı ister: "hangi değişiklik açıyı artırır?", "parçacıklar hangi yolu izler?", "sığa değişince yük nasıl değişir?". Soru sayısı çok az olduğundan bu bir eğilim değil, bir fotoğraftır; sınıflandırma künyedeki kısa özetlerden yapıldı.
Düzgün elektrik alan
Aralarındaki uzaklık levha boyutlarına göre küçük olan zıt yüklü iki paralel levha arasında, kenarlardan uzak bölgede alan çizgileri birbirine paralel ve eşit aralıklıdır: alan her noktada aynıdır. Çizgiler (+) levhadan (−) levhaya doğrudur. Levhalar arasındaki potansiyel farkı \(V\), uzaklık \(d\) ise:
\[ E = \frac{V}{d}, \qquad F = qE, \qquad a = \frac{qE}{m} \]
\(E\) levhaya yakın ya da uzak noktada aynıdır. Potansiyel levha boyunca doğrusal değişir: (+) levhada \(V\), (−) levhada 0 ise (−) levhadan \(x\) uzaklıkta \(V(x) = Ex\)'tir. \(q\) yükü sabit bir kuvvet gördüğünden sabit ivmeli hareket yapar; (+) yük alan yönünde, (−) yük alana zıt yönde ivmelenir.
Yüklü parçacığın düzgün alanda hareketi
Hızlandırma. Levhaların arasında durgun bırakılan \(q\) yüklü, \(m\) kütleli parçacığın karşı levhaya çarpma hızı, yalnız potansiyel farkına bağlıdır; levha aralığına bağlı değildir:
\[ \Delta E_k = qV \;\Rightarrow\; \tfrac{1}{2}m\vartheta^2 = qV, \qquad \vartheta = \sqrt{\frac{2qV}{m}} \]
Alana dik giriş. Parçacık levhalara paralel \(\vartheta_0\) hızıyla girerse yatay doğrultuda hız sabittir, düşey doğrultuda \(a = qE/m\) ivmesiyle hızlanır. Hareket yatay atışa benzer ve yörünge paraboldur: \(x = \vartheta_0 t\), \(y = \tfrac{1}{2}a t^2\). (+) yük (−) levhaya, (−) yük (+) levhaya doğru sapar. Aynı yoldaki sapma \(\dfrac{|q|}{m}\) ile doğru, \(\vartheta_0^2\) ile ters orantılıdır.
İple asılı yüklü cisim. Düzgün alanda ipe asılı \(m\) kütleli, \(q\) yüklü cismi alan kuvveti \(qE\) yatay, ağırlık \(mg\) düşey çeker; cisim ipin düşeyle \(\theta\) açı yaptığı yerde dengelenir:
\[ \tan\theta = \frac{qE}{mg}, \qquad T = \sqrt{(mg)^2 + (qE)^2} \]
Açıyı artırmak için \(q\) ve \(V\) artırılır; \(d\), \(m\) ve \(g\) azaltılır. İpin uzunluğu açıyı değiştirmez.
Sığa ve sığaç (Maarif'te yok)
Sığaç, aralarında yalıtkan (ya da boşluk) bulunan iki iletken levhadan oluşur; üretece bağlanınca levhalar \(+Q\) ve \(-Q\) ile yüklenir. Sığa, depolanan yükün potansiyel farkına oranıdır ve yalnız sığacın yapısına bağlıdır, \(Q\) ve \(V\)'ye değil:
\[ C = \frac{Q}{V}, \qquad C = \varepsilon\,\frac{A}{d}, \qquad U = \tfrac{1}{2}QV = \tfrac{1}{2}CV^2 = \frac{Q^2}{2C} \]
Birim farad (F): \(1\ \text{F} = 1\ \text{C/V}\); \(1\ \mu\text{F} = 10^{-6}\ \text{F}\), \(1\ \text{nF} = 10^{-9}\ \text{F}\), \(1\ \text{pF} = 10^{-12}\ \text{F}\). \(\varepsilon\) yalıtkanın (dielektrik) elektriksel geçirgenliğidir (boşlukta \(\varepsilon_0 \approx 8{,}85\cdot 10^{-12}\ \text{F/m}\)); levha alanı \(A\), aralık \(d\).
Bağlama. Seri bağlı sığaçlarda yük ortaktır, gerilim paylaşılır; paralel bağlıda gerilim ortaktır, yük paylaşılır. Eşdeğer sığa, dirençlerin tersine hesaplanır:
| Bağlama | Eşdeğer sığa | Ortak büyüklük |
|---|---|---|
| Seri | \(\dfrac{1}{C_{eş}} = \dfrac{1}{C_1} + \dfrac{1}{C_2} + \dots\) | Yük \(Q\) (her sığaçta aynı) |
| Paralel | \(C_{eş} = C_1 + C_2 + \dots\) | Gerilim \(V\) |
Sığaç değişince ne olur? Önce neyin sabit kaldığına bakın: üretece bağlıyken \(V\), üretecten ayrılmışsa \(Q\) sabittir. Aşağıdaki tablo, bir değişken iki katına çıkınca öteki büyüklüklerin nasıl değiştiğini gösterir.
| Değişiklik | Üreteç bağlı (\(V\) sabit) | Üreteçten ayrılmış (\(Q\) sabit) |
|---|---|---|
| \(d\) 2 katına çıkar | \(C\) yarıya, \(Q\) yarıya, \(E\) yarıya, \(U\) yarıya | \(C\) yarıya, \(V\) 2 katına, \(E\) değişmez, \(U\) 2 katına |
| \(A\) 2 katına çıkar | \(C\) 2 katına, \(Q\) 2 katına, \(E\) değişmez, \(U\) 2 katına | \(C\) 2 katına, \(V\) yarıya, \(E\) yarıya, \(U\) yarıya |
| Dielektrik (\(\varepsilon\)) 2 katına çıkar | \(C\) 2 katına, \(Q\) 2 katına, \(E\) değişmez, \(U\) 2 katına | \(C\) 2 katına, \(V\) yarıya, \(E\) yarıya, \(U\) yarıya |
Sık yapılan hatalar
- "Levhaya yakın noktada alan daha büyüktür." Düzgün alanda \(E\) her noktada aynıdır; yalnız potansiyel değişir.
- Çarpma hızını levha aralığına bağlamak. Hız \(\sqrt{2qV/m}\)'dir; \(d\) yalnız ivmeyi ve süreyi belirler.
- Üreteçten ayrılan sığaçta gerilimin sabit kaldığını sanmak. Ayrılınca yük sabittir; \(d\) değişince \(V\) değişir ama \(E\) değişmez.
- Seri sığaçlarda yükleri farklı, paralelde gerilimleri farklı yazmak. Seride yük, paralelde gerilim ortaktır.
- Eşdeğer sığayı dirençlerdeki gibi hesaplamak. Sığaçlarda paralel toplanır, seri ters toplanır.
- İp gerilmesini \(mg\) almak. Alan kuvveti de ipi gerer: \(T = \sqrt{(mg)^2 + (qE)^2}\).
- Sapma yönünü karıştırmak: (+) yük (−) levhaya, (−) yük (+) levhaya sapar.
Çözüm sırası
- Alanı yazın: \(E = V/d\); üretece bağlı mı, ayrılmış mı?
- Parçacık sorusunda kuvvet yönünü çizin (\(q\)'nun işaretine göre), \(a = qE/m\) ya da \(\Delta E_k = qV\) kullanın.
- Sığaç sorusunda sabit büyüklüğü işaretleyin; \(C\)'nin nasıl değiştiğini önce bulun, sonra \(Q = CV\), \(V = Q/C\), \(E = V/d\) ve \(U\)'yu sırayla yazın.
- Devrede seri/paralel kolları indirgeyin, ortak büyüklüğü (seride \(Q\), paralelde \(V\)) kullanarak geri dönün.
Çözümlü örnekler
Örnek 1 · Düzgün alan ve kuvvet
Paralel iki levha arasındaki potansiyel farkı 200 V, levhalar arası uzaklık 4 cm'dir. Levhalar arasına konulan \(+2\ \mu\text{C}\) yüklü bir cisme etki eden elektriksel kuvvetin büyüklüğü kaç N'dur?
A) \(1{,}6\cdot 10^{-5}\)
B) \(10^{-4}\)
C) \(10^{-2}\)
D) \(10^{4}\)
E) \(2{,}5\cdot 10^{9}\)
\(d = 4\ \text{cm} = 0{,}04\ \text{m}\); \(E = \dfrac{V}{d} = \dfrac{200}{0{,}04} = 5000\ \text{V/m}\). Kuvvet \(F = qE = 2\cdot 10^{-6}\cdot 5000 = 10^{-2}\ \text{N}\).
Çeldiriciler: A, \(E = V\cdot d\) yazmaktır. B, 4 cm'yi metreye çevirmeden \(E = 50\) almaktır. D, \(q\)'yu μC olarak bırakmaktır. E, \(F = E/q\) yazmaktır.
Cevap: C
Konunun devamı ücretsiz üyelere açık
Bu konuda 4 çözümlü örnek daha ve konunun püf noktaları seni bekliyor. Ücretsiz üye ol, kaldığın yerden devam et.
- ✓ Bütün konu anlatımları ve çözümlü örnekler
- ✓ 20 soruluk test turları; XP, seri ve seviye kaydı
- ✓ Konu hâkimiyetin ve YKS net tahminin
Kayıt ücretsiz; e-posta ve şifre yeterli.