Düzgün Elektrik Alan ve Sığa

Düzgün elektrik alan, büyüklüğü ve yönü her noktada aynı olan alandır; en kolay iki paralel yüklü levha arasında elde edilir. Sığa ise bir düzeneğin (sığaç ya da kondansatör) uygulanan potansiyel farkı başına ne kadar yük depolayabildiğini gösterir. Alan, levhalar arasındaki yüklü parçacığı sabit bir kuvvetle hızlandırır ya da saptırır; sığaç ise yükü ve enerjiyi depolar.

Konu AYT Fizik'tedir. ÖSYM künyemizde 2018–2025 arasında bu başlığa bağlı 3 soru var, üçü de AYT'de: iple asılı yüklü cismin sapması (2018), düzgün alana dik giren parçacıkların yolu (2020) ve fotoğraf flaşındaki sığaç (2023). Soru sayısı az, ama parçacığın alanda hareketi ve sığaç ileride alternatif akımda da karşımıza çıkar.

Maarif modelinde 11. sınıf 2. ünitede yalnız paralel levhalar arasındaki düzgün alan ve \(E = V/d\) bağıntısı vardır (FİZ.11.2.2). Sığa, sığaç, depolanan enerji ve sığaçların bağlanması Maarif kitabında yoktur (kitapta "kapasitör" yalnızca bir bağlam olarak tek kez anılır). YKS'de sorulduğu için bu sayfada anlatılır ve "Maarif'te yok" diye işaretlenmiştir.

ÖSYM bu konuda ne soruyor?

Soru tipiKünyede nasıl geçiyor?SoruYıl
Alanda asılı yüklü cisim"elektrik alanda iple asılı yüklü cismin sapma açısını artıran değişiklikler"~12018
Alana dik giren parçacık"düzgün elektrik alana dik giren pozitif ve negatif parçacıkların yolu"~12020
Sığaç"fotoğraf flaşındaki sığaç: sığa, ışık şiddeti ve yükün değişimi"~12023

Bu tablodan çıkan sonuçlar: Üç soru üç ayrı tipte; hiçbiri hesap sorusu değil, üçü de değişkenlere bağlı yargı ister: "hangi değişiklik açıyı artırır?", "parçacıklar hangi yolu izler?", "sığa değişince yük nasıl değişir?". Soru sayısı çok az olduğundan bu bir eğilim değil, bir fotoğraftır; sınıflandırma künyedeki kısa özetlerden yapıldı.

Düzgün elektrik alan

Aralarındaki uzaklık levha boyutlarına göre küçük olan zıt yüklü iki paralel levha arasında, kenarlardan uzak bölgede alan çizgileri birbirine paralel ve eşit aralıklıdır: alan her noktada aynıdır. Çizgiler (+) levhadan (−) levhaya doğrudur. Levhalar arasındaki potansiyel farkı \(V\), uzaklık \(d\) ise:

\[ E = \frac{V}{d}, \qquad F = qE, \qquad a = \frac{qE}{m} \]

\(E\) levhaya yakın ya da uzak noktada aynıdır. Potansiyel levha boyunca doğrusal değişir: (+) levhada \(V\), (−) levhada 0 ise (−) levhadan \(x\) uzaklıkta \(V(x) = Ex\)'tir. \(q\) yükü sabit bir kuvvet gördüğünden sabit ivmeli hareket yapar; (+) yük alan yönünde, (−) yük alana zıt yönde ivmelenir.

Yüklü parçacığın düzgün alanda hareketi

Hızlandırma. Levhaların arasında durgun bırakılan \(q\) yüklü, \(m\) kütleli parçacığın karşı levhaya çarpma hızı, yalnız potansiyel farkına bağlıdır; levha aralığına bağlı değildir:

\[ \Delta E_k = qV \;\Rightarrow\; \tfrac{1}{2}m\vartheta^2 = qV, \qquad \vartheta = \sqrt{\frac{2qV}{m}} \]

Alana dik giriş. Parçacık levhalara paralel \(\vartheta_0\) hızıyla girerse yatay doğrultuda hız sabittir, düşey doğrultuda \(a = qE/m\) ivmesiyle hızlanır. Hareket yatay atışa benzer ve yörünge paraboldur: \(x = \vartheta_0 t\), \(y = \tfrac{1}{2}a t^2\). (+) yük (−) levhaya, (−) yük (+) levhaya doğru sapar. Aynı yoldaki sapma \(\dfrac{|q|}{m}\) ile doğru, \(\vartheta_0^2\) ile ters orantılıdır.

İple asılı yüklü cisim. Düzgün alanda ipe asılı \(m\) kütleli, \(q\) yüklü cismi alan kuvveti \(qE\) yatay, ağırlık \(mg\) düşey çeker; cisim ipin düşeyle \(\theta\) açı yaptığı yerde dengelenir:

\[ \tan\theta = \frac{qE}{mg}, \qquad T = \sqrt{(mg)^2 + (qE)^2} \]

Açıyı artırmak için \(q\) ve \(V\) artırılır; \(d\), \(m\) ve \(g\) azaltılır. İpin uzunluğu açıyı değiştirmez.

Sığa ve sığaç (Maarif'te yok)

Sığaç, aralarında yalıtkan (ya da boşluk) bulunan iki iletken levhadan oluşur; üretece bağlanınca levhalar \(+Q\) ve \(-Q\) ile yüklenir. Sığa, depolanan yükün potansiyel farkına oranıdır ve yalnız sığacın yapısına bağlıdır, \(Q\) ve \(V\)'ye değil:

\[ C = \frac{Q}{V}, \qquad C = \varepsilon\,\frac{A}{d}, \qquad U = \tfrac{1}{2}QV = \tfrac{1}{2}CV^2 = \frac{Q^2}{2C} \]

Birim farad (F): \(1\ \text{F} = 1\ \text{C/V}\); \(1\ \mu\text{F} = 10^{-6}\ \text{F}\), \(1\ \text{nF} = 10^{-9}\ \text{F}\), \(1\ \text{pF} = 10^{-12}\ \text{F}\). \(\varepsilon\) yalıtkanın (dielektrik) elektriksel geçirgenliğidir (boşlukta \(\varepsilon_0 \approx 8{,}85\cdot 10^{-12}\ \text{F/m}\)); levha alanı \(A\), aralık \(d\).

Bağlama. Seri bağlı sığaçlarda yük ortaktır, gerilim paylaşılır; paralel bağlıda gerilim ortaktır, yük paylaşılır. Eşdeğer sığa, dirençlerin tersine hesaplanır:

BağlamaEşdeğer sığaOrtak büyüklük
Seri\(\dfrac{1}{C_{eş}} = \dfrac{1}{C_1} + \dfrac{1}{C_2} + \dots\)Yük \(Q\) (her sığaçta aynı)
Paralel\(C_{eş} = C_1 + C_2 + \dots\)Gerilim \(V\)

Sığaç değişince ne olur? Önce neyin sabit kaldığına bakın: üretece bağlıyken \(V\), üretecten ayrılmışsa \(Q\) sabittir. Aşağıdaki tablo, bir değişken iki katına çıkınca öteki büyüklüklerin nasıl değiştiğini gösterir.

DeğişiklikÜreteç bağlı (\(V\) sabit)Üreteçten ayrılmış (\(Q\) sabit)
\(d\) 2 katına çıkar\(C\) yarıya, \(Q\) yarıya, \(E\) yarıya, \(U\) yarıya\(C\) yarıya, \(V\) 2 katına, \(E\) değişmez, \(U\) 2 katına
\(A\) 2 katına çıkar\(C\) 2 katına, \(Q\) 2 katına, \(E\) değişmez, \(U\) 2 katına\(C\) 2 katına, \(V\) yarıya, \(E\) yarıya, \(U\) yarıya
Dielektrik (\(\varepsilon\)) 2 katına çıkar\(C\) 2 katına, \(Q\) 2 katına, \(E\) değişmez, \(U\) 2 katına\(C\) 2 katına, \(V\) yarıya, \(E\) yarıya, \(U\) yarıya

Sık yapılan hatalar

  • "Levhaya yakın noktada alan daha büyüktür." Düzgün alanda \(E\) her noktada aynıdır; yalnız potansiyel değişir.
  • Çarpma hızını levha aralığına bağlamak. Hız \(\sqrt{2qV/m}\)'dir; \(d\) yalnız ivmeyi ve süreyi belirler.
  • Üreteçten ayrılan sığaçta gerilimin sabit kaldığını sanmak. Ayrılınca yük sabittir; \(d\) değişince \(V\) değişir ama \(E\) değişmez.
  • Seri sığaçlarda yükleri farklı, paralelde gerilimleri farklı yazmak. Seride yük, paralelde gerilim ortaktır.
  • Eşdeğer sığayı dirençlerdeki gibi hesaplamak. Sığaçlarda paralel toplanır, seri ters toplanır.
  • İp gerilmesini \(mg\) almak. Alan kuvveti de ipi gerer: \(T = \sqrt{(mg)^2 + (qE)^2}\).
  • Sapma yönünü karıştırmak: (+) yük (−) levhaya, (−) yük (+) levhaya sapar.

Çözüm sırası

  1. Alanı yazın: \(E = V/d\); üretece bağlı mı, ayrılmış mı?
  2. Parçacık sorusunda kuvvet yönünü çizin (\(q\)'nun işaretine göre), \(a = qE/m\) ya da \(\Delta E_k = qV\) kullanın.
  3. Sığaç sorusunda sabit büyüklüğü işaretleyin; \(C\)'nin nasıl değiştiğini önce bulun, sonra \(Q = CV\), \(V = Q/C\), \(E = V/d\) ve \(U\)'yu sırayla yazın.
  4. Devrede seri/paralel kolları indirgeyin, ortak büyüklüğü (seride \(Q\), paralelde \(V\)) kullanarak geri dönün.

Çözümlü örnekler

Örnek 1 · Düzgün alan ve kuvvet

Paralel iki levha arasındaki potansiyel farkı 200 V, levhalar arası uzaklık 4 cm'dir. Levhalar arasına konulan \(+2\ \mu\text{C}\) yüklü bir cisme etki eden elektriksel kuvvetin büyüklüğü kaç N'dur?

A) \(1{,}6\cdot 10^{-5}\)
B) \(10^{-4}\)
C) \(10^{-2}\)
D) \(10^{4}\)
E) \(2{,}5\cdot 10^{9}\)

\(d = 4\ \text{cm} = 0{,}04\ \text{m}\); \(E = \dfrac{V}{d} = \dfrac{200}{0{,}04} = 5000\ \text{V/m}\). Kuvvet \(F = qE = 2\cdot 10^{-6}\cdot 5000 = 10^{-2}\ \text{N}\).

Çeldiriciler: A, \(E = V\cdot d\) yazmaktır. B, 4 cm'yi metreye çevirmeden \(E = 50\) almaktır. D, \(q\)'yu μC olarak bırakmaktır. E, \(F = E/q\) yazmaktır.

Cevap: C

🔒

Konunun devamı ücretsiz üyelere açık

Bu konuda 4 çözümlü örnek daha ve konunun püf noktaları seni bekliyor. Ücretsiz üye ol, kaldığın yerden devam et.

  • ✓ Bütün konu anlatımları ve çözümlü örnekler
  • ✓ 20 soruluk test turları; XP, seri ve seviye kaydı
  • ✓ Konu hâkimiyetin ve YKS net tahminin

Kayıt ücretsiz; e-posta ve şifre yeterli.

ÖSYM'de bu konudan çıkan sorular

3 soru · 2018–2023

Soruyu ÖSYM'nin resmî kitapçığında, kendi sayfasında açıp çözebilirsin.

  • 2023 AYT · Fen Bilimleri · 7. soru

    Fotoğraf flaşındaki sığaç: sığa, ışık şiddeti ve yükün değişimi

  • 2020 AYT · Fen Bilimleri · 7. soru

    Düzgün elektrik alana dik giren pozitif ve negatif parçacıkların yolu

  • 2018 AYT · Fen Bilimleri · 5. soru

    Elektrik alanda iple asılı yüklü cismin sapma açısını artıran değişiklikler

Kaynak: ÖSYM, YKS (TYT/AYT) temel soru kitapçıkları ve cevap anahtarları. Soruların hakları ÖSYM'ye aittir; burada yalnız künyesi ve kitapçıktaki yeri gösterilir, ücret alınmaz.

Düzgün Elektrik Alan ve Sığa: sık sorulan sorular

Düzgün Elektrik Alan ve Sığa nedir?

Düzgün elektrik alan, büyüklüğü ve yönü her noktada aynı olan alandır; en kolay iki paralel yüklü levha arasında elde edilir. Sığa ise bir düzeneğin (sığaç ya da kondansatör) uygulanan potansiyel farkı başına ne kadar yük depolayabildiğini gösterir.

Düzgün Elektrik Alan ve Sığa konusunda neler öğrenilir?

Paralel levhalar arasındaki düzgün elektrik alan, alanda yüklü parçacığın hızlanması ve sapması, sığa, kondansatörün yükü ve enerjisi, seri-paralel bağlama.

Düzgün Elektrik Alan ve Sığa AYT'de kaç soru çıkıyor?

ÖSYM'nin 2021–2025 arasındaki son 5 sınavda bu konudan AYT'de soru çıkmadı. Sayılar ÖSYM'nin yayımladığı soru kitapçıklarından tek tek sayıldı.

Düzgün Elektrik Alan ve Sığa konusunda en sık yapılan hatalar neler?

  • Levhalara yakın noktalarda alanın daha büyük olduğunu sanmak; düzgün alanda her noktada aynıdır.
  • Üreteçten ayrılmış kondansatörde gerilimin sabit kaldığını sanmak; ayrılınca yük sabit kalır.
  • Parçacığın karşı levhaya çarpma hızının levha aralığına bağlı olduğunu sanmak; yalnız potansiyel farkına bağlıdır.

Düzgün Elektrik Alan ve Sığa konusunu çalışmadan önce neleri bilmek gerekir?

Elektrik Alan ve Potansiyel: Potansiyel farkı ve elektriksel iş kavramları gerekir; Atışlar: Saptırılan parçacığın yörüngesi atış hareketiyle aynı mantıkta çözülür.

Düzgün Elektrik Alan ve Sığa konusunu test et!

Adaptif test ile bu konudaki seviyeni ölç.

Teste Başla