Manyetizma, akımların ve mıknatısların çevrelerinde oluşturduğu manyetik alanı ve bu alanın akımlara ve yüklü parçacıklara uyguladığı kuvveti inceler; elektromanyetik indüklenme ise değişen manyetik akının devrede gerilim ve akım oluşturmasıdır. İkisi birbirinin tersidir: akım alan üretir, değişen alan akım üretir.
ÖSYM künyemizde 2018–2025 arasında bu başlığa her yıl bir tane olmak üzere 8 AYT sorusu yazılı; TYT'de yok. Sorular çoğunlukla hesap değil yön sorusudur: sağ el kuralı ve Lenz yasası.
Maarif durumu: Konu 11. sınıf 2. Ünite'dedir. 2.2 bölümü mıknatıs, düz telin ve akım makarasının alanını, akım geçen tele etki eden kuvveti ve elektrik motorunu (FİZ.11.2.4–11.2.9); 2.3 bölümü manyetik akıyı, indüksiyon gerilimini ve alternatif akımı (FİZ.11.2.10–11.2.12) işler. Kitap ortam katsayısı \(K = \mu_0/4\pi\) ile yazar ve akım için \(i\) kullanır; burada \(K\) ile \(\mu_0\) birlikte verilir. Kitap özetlerimizde ayrı bir başlık olarak geçmeyenler: hareketli yüke etki eden kuvvet \(F = q\vartheta B\) ve yörünge yarıçapı, iletken çubukta hareket emk'sı ve öz-indüksiyon. YKS'de sorulduğu için anlatılıyor, ama Maarif karşılığı yoktur.
ÖSYM bu konuda ne soruyor?
| Soru tipi | Künyede nasıl geçiyor? | Soru |
|---|---|---|
| Yüklü parçacığın yolundan yük işareti ve alan türü | düz ve çembersel yörünge (2022), yollarından yük işaretleri (2024), elektronu saptıran alanın türü (2025) | 3 |
| Akım geçen tele ya da çerçeveye kuvvet | mıknatıs içindeki raylarda alüminyum çubuk (2018), ampermetre çerçevesi (2023) | 2 |
| Hareketli iletkende yük ayrışması | manyetik alanda hareket eden çubuğun uçları (2020) | 1 |
| Lenz yasası | alüminyum bilezikten düşen mıknatıs (2019) | 1 |
| Elektromıknatıs, bobin | anahtar kapanınca demir bilyenin hareketi (2021) | 1 |
Sonuç: Her yıl bir soru var ve çözümü neredeyse hep bir yön kuralına dayanıyor. Sınıflandırma künyedeki kısa özetlerden yapıldı. Yüklü parçacık sorularının ağırlığı dikkat çekici: üç yılda üç soru.
Akımın manyetik alanı
Manyetik alan \(\vec{B}\) vektörel bir büyüklüktür, birimi tesla (T). Alan çizgileri kapalı eğrilerdir, birbirini kesmez; mıknatısın dışında N'den S'ye, içinde S'den N'ye gider ve sık çizildiği yerde alan büyüktür. Dünya'nın alanı çubuk mıknatısınkine benzer: coğrafi kuzeye yakın kutup, manyetik S kutbudur.
Düz tel: \[ B = K\,\dfrac{2I}{d} = \dfrac{\mu_0 I}{2\pi d}, \qquad K = \dfrac{\mu_0}{4\pi} = 10^{-7}\,\dfrac{\text{T}\cdot\text{m}}{\text{A}} \]
Akım makarası (merkez ekseni): \[ B = 4\pi K\,\dfrac{IN}{L} = \dfrac{\mu_0 N I}{L} \]
Telde \(B \propto I/d\): uzaklık iki katına çıkarsa alan yarıya iner. Sayfaya dik teller şekilde \(\odot\) (akım dışarı) ve \(\otimes\) (akım içeri) ile gösterilir. Birden çok telin alanı vektörel toplanır. Makarada alan \(N/L\) (sarım yoğunluğu) ile orantılıdır; yönü, parmaklar akımın dönüşünü izleyecek biçimde tutulan sağ elin başparmağıdır. Makaraya demir nüve konursa elektromıknatıs olur: hurda vinci, kapı zili, elektromanyetik kilit. Akım kesilince alan kalkar.
Manyetik kuvvet
Hareketli yüke: \(\vec{F} = q\,\vec{\vartheta} \times \vec{B}\), büyüklüğü \(F = |q|\,\vartheta B \sin\theta\).
Akım geçen tele: \(\vec{F} = I\,\vec{L} \times \vec{B}\), büyüklüğü \(F = B I L \sin\theta\) (\(\vec{L}\) akım yönündedir).
Yön (sağ el): dört parmak \(\vartheta\) (ya da akım) yönünde tutulur, parmaklar \(B\) yönüne doğru kıvrılır; başparmak pozitif yüke ya da tele etki eden kuvvettir. Yük negatifse yön ters çevrilir.
- \(\vec{F} \perp \vec{\vartheta}\) olduğundan manyetik kuvvet iş yapmaz: sürat ve kinetik enerji değişmez, yalnız yön değişir.
- \(\vartheta \parallel B\) ise \(F = 0\): parçacık düz gider.
- \(\vartheta \perp B\) ise parçacık düzgün çembersel hareket yapar: \[ r = \dfrac{m\vartheta}{|q|B}, \qquad T = \dfrac{2\pi m}{|q|B} \] Periyot hıza ve yarıçapa bağlı değildir. Sayfaya giren alanda pozitif yük saatin tersi, negatif yük saat yönünde döner.
- Aynı bölgede \(E\) ve \(B\) varsa ve parçacık düz gidiyorsa kuvvetler dengededir: \(qE = q\vartheta B\), yani \(\vartheta = E/B\).
- Paralel teller: aynı yönlü akımlar birbirini çeker, zıt yönlüler iter; \(\dfrac{F}{L} = 2K\dfrac{I_1 I_2}{d}\). Bir telin alanı (\(B\)) ile ikinci telin \(F = BIL\) bağıntısının birleşiminden çıkar.
- Motor ve ampermetre: alandaki dikdörtgen çerçevenin karşılıklı kenarlarına zıt yönlü kuvvetler etki eder ve çerçeve döner; kuvvet \(N\), \(B\), \(I\) ile orantılıdır. Akım arttıkça sapma artar (2023).
| Parçacığın yolu | Bölgedeki alan |
|---|---|
| Doğru | alan yok; ya da \(\vartheta \parallel B\); ya da \(E\) ve \(B\) dengede |
| Çember yayı (sürat sabit) | manyetik alan |
| Parabol (sürat değişir) | elektrik alan |
Manyetik akı ve indüksiyon
Akı: \(\Phi = B A \cos\theta\) (\(\theta\): \(B\) ile yüzeyin normali arasındaki açı), birimi \(\text{Wb} = \text{T}\cdot\text{m}^2\). Akı \(B\), \(A\) ya da \(\theta\) değişince değişir.
Faraday: \[ \varepsilon = -N\,\dfrac{\Delta\Phi}{\Delta t} \] Kitap \(\varepsilon\) için "indüksiyon gerilimi" der. Eksi işareti Lenz yasasıdır.
Gerilimi akının büyüklüğü değil değişim hızı belirler. Dönen çerçevede düzlem \(B\)'ye paralelken \(\Phi = 0\)'dır ama akı en hızlı değişir, emk en büyüktür.
Lenz yasası ile yön bulma. (1) Dış alanın yönüne bakın. (2) Akı artıyor mu, azalıyor mu? (3) Artıyorsa indüksiyon alanı dış alana zıt, azalıyorsa aynı yönlüdür. (4) Sağ elle bu alanı oluşturan akım yönünü bulun. Mıknatıs halkaya yaklaşırken halka onu iter, uzaklaşırken çeker: değişime karşı koyar. Bu yüzden alüminyum bilezikten düşen mıknatıs, bileziksiz düşene göre geç iner (2019); mekanik enerji ısıya dönüşür.
Hareketli çubuk. \(B\)'ye ve kendi hızına dik, boyu \(\ell\) olan çubukta \(\varepsilon = B\ell\vartheta\) oluşur; çünkü çubuktaki yüklere \(q\vec{\vartheta}\times\vec{B}\) kuvveti etki eder ve yükler uçlara ayrışır (2020). Devre kapalıysa \(I = \varepsilon/R\) akar ve çubuğa hareketini engelleyen \(F = B I \ell\) kuvveti etki eder; sabit hızı korumak için bu kuvvete eşit çekme kuvveti gerekir. Mekanik güç \(F\vartheta\), elektriksel güç \(\varepsilon I\)'ya eşittir.
Öz-indüksiyon (kitap özetimizde yok): bobin kendi akımındaki değişime karşı koyar, \(\varepsilon = -L\,\dfrac{\Delta I}{\Delta t}\). Anahtar kapanınca bobinli koldaki akım birden değil yavaş yavaş artar; akım geçen bobin demir bir bilyeyi içine çeker (2021).
Sık yapılan hatalar
- Manyetik kuvvetin hızı artırdığını sanmak. Kuvvet hıza diktir, iş yapmaz.
- Alana paralel giden yüke kuvvet etki ettiğini düşünmek. \(\sin 0^\circ = 0\).
- Negatif yükte yönü çevirmeyi unutmak. Elektron, pozitif yükün tersine saptırılır.
- Kuvvet yönünü alan yönü sanmak. Kuvvet hem \(B\)'ye hem \(\vartheta\)'ya diktir.
- Akı sıfır, gerilim de sıfır demek. Önemli olan akının değişimidir.
- İndüksiyon alanının hep dış alana zıt olduğunu sanmak. Akı azalıyorsa aynı yönlüdür.
- Mıknatıs durunca da akım sürer sanmak. Akı değişmiyorsa indüksiyon yoktur.
- Zıt yönlü paralel tellerin birbirini çektiğini sanmak. İter.
Çözüm sırası
- Sorunun türünü belirleyin: alan mı soruluyor, kuvvet mi, indüksiyon mu?
- Yön sorusunda önce vektörleri (\(\vartheta\) ya da \(I\), \(B\)) yazın, sağ eli bir kez uygulayın; negatif yükte çevirin.
- Parçacık yolu verildiyse yolu tabloyla eşleyin, sonra sapma yönünden yükün işaretini bulun.
- İndüksiyonda akının artıp azaldığına karar verin, Lenz'in dört adımını izleyin.
- Sayısal işlemde birimleri (cm, mT, \(\mu\)T) SI'ye çevirin.
Çözümlü örnekler
Örnek 1 · Tele etki eden kuvvet
Boyu \(20\) cm olan düz bir tel sayfa düzleminde yataydır ve içinden sağa doğru \(6\) A akım geçer. Tel, sayfaya giren \(0{,}5\) T'lık düzgün manyetik alandadır. Tele etki eden manyetik kuvvetin büyüklüğü ve yönü nedir?
A) \(0{,}6\) N, sayfada aşağı
B) \(0{,}6\) N, sayfada yukarı
C) \(0{,}06\) N, sayfada yukarı
D) \(60\) N, sayfada yukarı
E) \(0{,}6\) N, sayfaya giren yönde
\(F = B I L = 0{,}5 \cdot 6 \cdot 0{,}2 = 0{,}6\) N. Yön: dört parmak sağa, parmaklar sayfaya doğru kıvrılırken başparmak yukarıdadır (\(\vec{L}\times\vec{B}\), yani \(\hat{x}\times(-\hat{z}) = +\hat{y}\)).
Çeldiriciler: A, yönü ters bulmaktır. C, \(20\) cm'yi \(0{,}02\) m almaktır. D, \(20\)'yi metre sanmaktır. E, kuvveti alan yönünde sanmaktır; kuvvet \(B\)'ye diktir.
Cevap: B
Konunun devamı ücretsiz üyelere açık
Bu konuda 5 çözümlü örnek daha ve konunun püf noktaları seni bekliyor. Ücretsiz üye ol, kaldığın yerden devam et.
- ✓ Bütün konu anlatımları ve çözümlü örnekler
- ✓ 20 soruluk test turları; XP, seri ve seviye kaydı
- ✓ Konu hâkimiyetin ve YKS net tahminin
Kayıt ücretsiz; e-posta ve şifre yeterli.