Tarih İçinde Türk Edebiyatı

Türk edebiyatı, bin yılı aşkın bir geçmişin içinde dil, inanç ve medeniyet çevresi ile sanat anlayışının değişmesiyle üç büyük döneme ayrılır: İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı, İslami Dönem Türk Edebiyatı ve Batı Etkisinde Gelişen Türk Edebiyatı. Bu sayfa dönemlerin haritasıdır: hangi dönem ne zaman, hangi gelenek hangi ölçüyü ve nazım birimini kullanır, hangi eser ya da dönem hangi yüzyıla düşer? Her dönemin ayrıntısı 26–50 numaralı konularda işlenir ve burada gönderme yapılmıştır.

Künyemizde bu konuya ayrı bir soru sayılmamıştır; ama AYT edebiyat testindeki sorular dönem bilgisi olmadan çözülemez: bir parçanın hangi döneme ait olduğu, bir eserin hangi yüzyıla düştüğü, bir özelliğin hangi geleneğe ait olduğu sorulur. Konu dosyamıza göre 2025 AYT'de XII. yüzyıl ürünü olan bir eseri bulma sorusu geldi ve seçeneklere yakın yüzyılların eserleri konmuştu. Maarif ders kitapları edebiyat tarihini ayrı konu olarak işlemez; 10. sınıf kitabının "Nesillerin Mirası" temasındaki bilgi görselleri dönem adlarını ve tarihlerini verir.

Dönemlendirme: genel harita

Büyük dönemKol / alt dönemZamanAyrıntılı konu
İslamiyet Öncesi Türk EdebiyatıSözlü: sav, sagu, koşuk, destanBaşlangıcı belirsiz; Türklerin Müslümanlığı kabulüne (X. yüzyıl) kadar26, 27
İslamiyet Öncesi Türk EdebiyatıYazılı: Orhun yazıtları, Uygur metinleriVIII. yüzyıl ve sonrası28
İslami Dönem Türk EdebiyatıGeçiş Dönemi (Karahanlı çevresi)Yaklaşık XI–XII. yüzyıl29–31
İslami Dönem Türk EdebiyatıAnadolu'daki ilk ürünlerXIII. yüzyıldan itibaren32
İslami Dönem Türk EdebiyatıHalk edebiyatı (anonim, âşık, tekke)İslamiyet sonrasında gelişir, günümüze uzanır37, 38
İslami Dönem Türk EdebiyatıDivan edebiyatıXIII–XIX. yüzyıl33–36
Batı Etkisinde Gelişen Türk EdebiyatıTanzimat Edebiyatı1860–189642
Batı Etkisinde Gelişen Türk EdebiyatıServetifünun Edebiyatı1896–190143
Batı Etkisinde Gelişen Türk EdebiyatıFecriati Edebiyatı1909–1913 (kaynaklarda 1912 de verilir)45
Batı Etkisinde Gelişen Türk EdebiyatıMillî Edebiyat Dönemi1911–192346
Batı Etkisinde Gelişen Türk EdebiyatıCumhuriyet Dönemi1923–günümüz47

Dönem tarihleri hakkında: Maarif 10. sınıf kitabı Tanzimat edebiyatını 1860'tan başlatır; Tanzimat Fermanı ise 1839'dur. Edebî dönemi 1860, fermanı 1839 olarak ayrı ayrı tutun. Dönem sınırları kaynaklarda bir iki yıl farklı verilebilir (örneğin Fecriati için 1912 ya da 1913); ders kitabının tarihleri esas alınmıştır. Bağımsızlar (44) hiçbir topluluğa bağlı olmadan yazan sanatçıları kapsar.

Dönemleri ayıran ölçütler

ÖlçütSoruÖrnek
Dil ve inançEserde İslami kavramlar ve Arapça–Farsça etki var mı?Varsa İslamiyet öncesine ait olamaz.
Medeniyet çevresiEser Doğu (İslam) mı, Batı mı etkisinde?Roman, tiyatro, makale gibi türler Batı etkisinde girer.
Ölçü ve nazım birimiHece mi, aruz mu, serbest mi?Aşağıdaki tabloda.
Sanat anlayışıToplum için mi, sanat için mi, bireysel mi?Batı etkisindeki dönemlerde belirleyici.

Ölçü ve nazım birimi dönemlere göre

Dönem / gelenekAğırlıklı ölçüNazım birimi
İslamiyet öncesi sözlü ürünler (koşuk, sagu)HeceDörtlük
Halk edebiyatıHeceDörtlük (bent)
Divan edebiyatıAruzBeyit (bent de görülür)
Tanzimat, Servetifünun, FecriatiAruz ağırlıklıBeyit ve dörtlük
Millî Edebiyat şiiriHeceDörtlük
Cumhuriyet DönemiHece, aruz (bazı şairlerde) ve serbest ölçüDörtlük, çeşitli

"Ağırlıklı" sözcüğü önemlidir: divan şiirinde hece ile yazılmış örnekler, halk şiirinde aruzla yazan âşıklar ve Cumhuriyet Dönemi'nde aruzu sürdüren şairler vardır. Tabloyu en sık görülen durumu hatırlamak için kullanın.

Geleneklerin karşılaştırması: divan, halk, tekke

Divan edebiyatıHalk edebiyatı (âşık tarzı)Tekke edebiyatı
OrtamŞehir, saray ve çevresiKöy, konak, kahve; halkın içiTekke ve zaviye
DilArapça–Farsça sözcük ve tamlamalarla ağırHalk dili, sadeSade; tasavvufi terimler
ÖlçüAruz (ağırlıkla)HeceHece, aruz da kullanılır
Nazım birimiBeyit (bent)DörtlükDörtlük (ilahi, nefes)
Başlıca biçimGazel, kaside, mesneviKoşma, semai, varsağı, destanİlahi, nefes
Ad bilinirliğiŞair adı bilinir (mahlas)Âşık adı bilinir (tapşırma); türkü ve mani anonimŞair adı bilinir
Örnek adlarFuzûlî, Bâkî, Nedim, Şeyh GalipKaracaoğlan, DadaloğluYunus Emre, Hacı Bektaş Veli

Kronoloji: yüzyıllara yerleştirme

Eser sorularında çoğunlukla ilk iş esere yüzyılını koymaktır. Aşağıdaki çizelgeyi bir omurga olarak ezberleyin; eserlerin ayrıntısı ilgili konulardadır.

ZamanOlay / eserDönem
VIII. yüzyılOrhun yazıtları (Kül Tigin, Bilge Kağan, Tonyukuk)İslamiyet öncesi, yazılı
XI. yüzyılKutadgu Bilig (Yusuf Has Hacib, 1069–1070); Dîvânu Lugâti't-Türk (Kaşgarlı Mahmud)Geçiş Dönemi
XII. yüzyılAtabetü'l-Hakayık (Edip Ahmet Yükneki); Divan-ı Hikmet (Ahmet Yesevi)Geçiş Dönemi
XIII. yüzyıl ve sonrasıAnadolu'da Yunus Emre, Mevlana, Hacı Bektaş Veli çevresiAnadolu'da ilk ürünler, tekke
XVI–XVIII. yüzyılFuzûlî, Bâkî (XVI.); Nef'i, Nâbî (XVII.); Nedim, Şeyh Galip (XVIII.)Divan edebiyatı
1839Tanzimat Fermanı (siyasi olay)—
1860Tercüman-ı Ahval'in çıkışı (Tanzimat edebiyatının başlangıcı sayılır)Batı etkisi başlar
1896Servetifünun topluluğuBatı etkisi
1909Fecriati topluluğuBatı etkisi
1911Genç Kalemler, Yeni LisanMillî Edebiyat
1923Cumhuriyet'in ilanıCumhuriyet Dönemi

Batı etkisindeki dönemlerin sanat anlayışı

DönemSanat anlayışı ve ana özellik
Tanzimat I. dönemToplum için sanat; hürriyet, vatan, eşitlik; dilde sadeleşme çabası; gazete, roman, tiyatro gibi yeni türler
Tanzimat II. dönemBireysel konulara yönelme; kaynaklarda sanat için sanat eğiliminin başladığı belirtilir
ServetifünunSanat için sanat; bireysel konular; ağır ve sanatlı dil
Fecriati"Sanat şahsi ve muhteremdir"; ilk edebî topluluk bildirisi; kısa ömürlü
Millî EdebiyatToplum için sanat; sade Türkçe (Yeni Lisan), Anadolu, millî konular, hece
Cumhuriyet DönemiÇok sesli: hece, serbest ve aruz; Garip, İkinci Yeni, toplumcu gerçekçi anlayışlar

Sık yapılan hatalar:

  • Geçiş Dönemi'ni ayrı bir medeniyet sanmak. Geçiş Dönemi İslami dönemin başlangıcıdır; eserlerde İslamiyet öncesi gelenekle İslami unsurlar bir arada görülür.
  • Aynı yüzyılın eserlerini karıştırmak. XI. yüzyıl ile XII. yüzyılın eserlerini ayrı tutun: Kutadgu Bilig ve Dîvânu Lugâti't-Türk XI., Atabetü'l-Hakayık ve Divan-ı Hikmet XII. yüzyıldadır.
  • Tanzimat'ı 1839'dan başlatmak. Fermanın tarihi ile edebî dönemin tarihini karıştırmayın.
  • Servetifünun ile Fecriatiyi birleştirmek. İkisinde de bireysel konular ve süslü dil görülür; ayırıcı olan tarihler (1896–1901 ve 1909–1913) ve ilkelerdir (sanat için sanat ve "sanat şahsi ve muhteremdir").
  • Divan edebiyatına "yalnız saray edebiyatı" demek. Divan edebiyatı şehir ve saray çevresinde gelişmiştir; ama şairleri arasında hekim, kadı, tüccar, asker gibi çeşitli meslekten kişiler vardır.
  • Halk edebiyatının hepsini anonim saymak. Anonim olan türkü ve manidir; âşıkların ve tekke şairlerinin adı bilinir.

Çözüm sırası

  1. Önce dönem ya da yüzyıl ipucunu arayın: dil, ölçü, nazım birimi, ad.
  2. Seçenekleri yüzyıllarına yerleştirin. Soruda verilen yüzyıla uymayanları hemen eleyin.
  3. Sanat anlayışı sorularında dönemin sloganını düşünün (toplum için sanat, sanat için sanat, sanat şahsi ve muhteremdir).
  4. "Hangisi … değildir" kökünde dört doğru bilgiyi tek tek dönemine bağlayın.

Çözümlü örnekler

Örnek 1 · Eserleri kronolojiye dizme

Aşağıdaki eserler yazıldıkları yüzyıla göre eskiden yeniye doğru sıralandığında hangi sıra doğru olur?

I. Kutadgu Bilig
II. Kül Tigin Yazıtı
III. Atabetü'l-Hakayık
IV. Hürriyet Kasîdesi

A) II – I – III – IV
B) I – II – III – IV
C) II – III – I – IV
D) I – III – II – IV
E) II – I – IV – III

Kül Tigin Yazıtı VIII. yüzyıldadır. Kutadgu Bilig XI. yüzyılın ikinci yarısında (1069–1070), Atabetü'l-Hakayık XII. yüzyılda yazılmıştır. Hürriyet Kasîdesi Namık Kemal'in Tanzimat dönemi eseridir (XIX. yüzyıl). Sıra II – I – III – IV olur.

Çeldiriciler: B ve D, Kül Tigin'i Kutadgu Bilig'den sonraya koyuyor. C, Atabetü'l-Hakayık'ı Kutadgu Bilig'den önce sayıyor. E, Hürriyet Kasîdesi'ni Atabetü'l-Hakayık'tan öne alıyor.

Cevap: A

🔒

Konunun devamı ücretsiz üyelere açık

Bu konuda 4 çözümlü örnek daha ve konunun püf noktaları seni bekliyor. Ücretsiz üye ol, kaldığın yerden devam et.

  • ✓ Bütün konu anlatımları ve çözümlü örnekler
  • ✓ 20 soruluk test turları; XP, seri ve seviye kaydı
  • ✓ Konu hâkimiyetin ve YKS net tahminin

Kayıt ücretsiz; e-posta ve şifre yeterli.

Tarih İçinde Türk Edebiyatı: sık sorulan sorular

Tarih İçinde Türk Edebiyatı nedir?

Türk edebiyatı, bin yılı aşkın bir geçmişin içinde dil, inanç ve medeniyet çevresi ile sanat anlayışının değişmesiyle üç büyük döneme ayrılır: İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı, İslami Dönem Türk Edebiyatı ve Batı Etkisinde Gelişen Türk Edebiyatı.

Tarih İçinde Türk Edebiyatı konusunda neler öğrenilir?

Türk edebiyatının dönemlere ayrılması (İslamiyet öncesi, geçiş, İslami dönem, Batı etkisindeki dönem), dönemlendirmede kullanılan ölçütler ve dönemler arasındaki geçişler.

Tarih İçinde Türk Edebiyatı konusunda en sık yapılan hatalar neler?

  • Geçiş dönemini ayrı bir medeniyet dönemi sanmak: geçiş dönemi İslami dönemin başlangıcıdır ve iki medeniyetin izlerini birlikte taşır.
  • Aynı yüzyılın eserlerini karıştırmak: XI. yüzyıl (Kutadgu Bilig, Divanü Lugati't-Türk) ile XII. yüzyıl (Divan-ı Hikmet, Atabetü'l-Hakayık) eserleri ayrı tutulmalı.

Tarih İçinde Türk Edebiyatı konusunu çalışmadan önce neleri bilmek gerekir?

Güzel Sanatlar ve Edebiyat: Edebiyatın kültür ve tarihle ilişkisi dönemlendirmenin mantığını kurar.

Tarih İçinde Türk Edebiyatı konusunu test et!

Adaptif test ile bu konudaki seviyeni ölç.

Teste Başla