9. Sınıf Kimya Konuları

Öğrenme çıktıları

1. KİM.9.1.1Kimya biliminin günlük hayata katkısına ilişkin bilimsel çıkarım yapabilme

   Süreç bileşenleri

   • a) Evde kullanılan kimyasal ürünlerin niteliklerini gözlemleyebileceği ortamlar oluşturarak kimyasal ürünlerin niteliklerindenki farklılıkları ortaya çıkarır.
   • b) Kimyasal ürünlerin niteliklerindeki farklılıkları kimya bilimiyle ilişkilendirmek üzere topladığı veri ya da verileri kaydeder.
   • c) Topladığı veri ya da verileri yorumlayarak kimya biliminin günlük hayata katkısına ilişkin değerlendirme yapar.

2. KİM.9.1.2Farklı ortamlarda kimyasal maddelerin kullanımından kaynaklanan problemleri çözebilme

   Süreç bileşenleri

   • a) Farklı ortamlarda kimyasal maddelerin kullanımından kaynaklanan problemleri yapılandırır.
   • b) Farklı ortamlarda kimyasal maddelerin kullanımına yönelik yapılandırdığı problemleri özetler.
   • c) Farklı ortamlarda kimyasal maddelerin kullanımına yönelik yapılandırdığı problemlerin çözümünü gözleme/mevcut bilgiye/veriye dayalı tahmin eder.
   • ç) Kimyasal maddelerin kullanımına yönelik yapılandırdığı problemler hakkında kimyasal maddelerin kullanımı ve güvenlik konusu temelinde akıl yürütür.
   • d) Kimyasal maddelerin kullanımına yönelik yapılandırdığı problemlerin çözümüne ilişkin değerlendirmede bulunur.

3. KİM.9.1.3Atom teorilerindeki varsayımları kullanarak bilimsel bilginin değişebilirliliğine ilişkin bilimsel çıkarım yapabilme

   Süreç bileşenleri

   • a) Atom teorilerinin gelişim sürecinde atomun yapısına ilişkin niteliklerin farkını ortaya koyar.
   • b) Elektron, proton ve nötronun yükü, kütlesi ve keşif tarihlerine ilişkin hazır veri seti kullanır.
   • c) Atom ve atom altı parçacıklar ile ilgili bilimsel verileri inceleyerek bilimsel bilginin değişebilirliliğini değerlendirir.

   Kapsam sınırı: Modern atom teorisi işlenirken Heisenberg belirsizlik ilkesi ve orbital kavramı vurgulanır.

4. KİM.9.1.4Atom orbitallerinin bağıl enerjilerine ilişkin bilimsel veriye dayalı tahminde bulunabilme

   Süreç bileşenleri

   • a) Verilere dayalı olarak atom orbitallerinin bağıl enerjilerine ilişkin önermeler oluşturur.
   • b) Atom orbitallerinin bağıl enerjilerine ilişkin veriye dayalı olan ve olmayan önermeleri karşılaştırır.
   • c) Orbitallere ait bağıl enerji diyagramlarından elde ettiği verileri inceleyerek geçersiz çıkarımları ayıklar.
   • ç) Atom orbitallerinin bağıl enerjilerine ilişkin geçerli tahminleri temelinde yargıya varır.

5. KİM.9.1.5Elektronların atom orbitallerine yerleşimine ilişkin tümevarımsal akıl yürütebilme

   Süreç bileşenleri

   • a) Elektronların atom orbitallerine yerleşimine ilişkin örüntü bulur.
   • b) Bilimsel ilkelere ulaşmak için örüntülerden genellemeler yapar.

6. KİM.9.1.6Elementlerin periyodik tablodaki yerlerine ilişkin tümevarımsal akıl yürütebilme

   Süreç bileşenleri

   • a) Atomların elektron dizilimiyle periyodik tablodaki yeri arasında bulduğu örüntüyü yeni örnekler üzerinde dener.
   • b) Atomların periyodik tablodaki yerini belirlemede kullanılan kurallara ilişkin genelleme yapar.

7. KİM.9.1.7İyon oluşumuna ilişkin tümevarımsal akıl yürütebilme

   Süreç bileşenleri

   • a) Atomların elektron dizilimiyle iyonların elektron dizilimi arasında örüntü bulur.
   • b) İyon oluşumuna ilişkin genelleme yapar.

8. KİM.9.1.8Elementlerin periyodik özelliklerinin periyodik tablodaki değişimini çözümleyebilme

   Süreç bileşenleri

   • a) Elementlerin periyodik özelliklerini etkileyen etmenleri belirler.
   • b) Elementlerin periyodik özelliklerini etkileyen etmenler ile periyodik tablodaki değişimler arasındaki ilişkiyi belirler.

   Kapsam sınırı: Elektro negatifliğin moleküllerin bazı özelliklerinin anlaşılmasında önemli bir kavram olduğu vurgulanır.

Sitedeki konu anlatımları ve YKS ağırlığı

• Kimya Disiplinleri ve Kimyacıların Çalışma AlanlarıKonu anlatımı
• Simyadan KimyayaTYT ≈1 soru/yıl
• Kimya Uygulamalarında İş Sağlığı ve GüvenliğiKonu anlatımı
• Atom ModelleriKonu anlatımı
• Atomun YapısıTYT ≈0,4 soru/yıl
• Atomun Kuantum ModeliAYT ≈0,8 soru/yıl
• Periyodik Sistem ve Elektron DizilimleriKonu anlatımı
• Periyodik SistemTYT ≈0,6 · AYT ≈0,2 soru/yıl
• Elementleri TanıyalımKonu anlatımı
• Periyodik ÖzelliklerKonu anlatımı

Anahtar kavramlar

atom yarıçapı · absorbsiyon · Aufbau ilkesi · elektronegatiflik · emisyon · Hund kuralı · iyonlaşma enerjisi · izoelektronik · kimya bilimi · kimyasal madde · küresel simetri · orbital · Pauli dışlama ilkesi · valans elektron

Öğrenme çıktıları

1. KİM.9.2.1Metalik bağın oluşumuna yönelik tümevarımsal akıl yürütebilme

   Süreç bileşenleri

   • a) Pozitif yüklü metal iyonları ile negatif yüklü elektron denizi arasında örüntü oluşturur.
   • b) Metalik bağın oluşumuna ilişkin genelleme yapar.

2. KİM.9.2.2İyonik bağın oluşumunu bilimsel gözleme dayalı tahmin edebilme

   Süreç bileşenleri

   • a) Metal ve ametallerden oluşan katyonlar ve anyonlar arasındaki elektrostatik etkileşim sürecine ilişkin gözlem temelinde önermeler oluşturur.
   • b) Katyonlar ve anyonlar arasındaki etkileşim sürecine ilişkin gözleme dayalı olan ve olmayan önermeleri karşılaştırır.
   • c) Katyonlar ve anyonlar arasındaki etkileşim sürecine ilişkin tahminlerini temellendirmek için gözlem verilerinden sonuç çıkarır.
   • ç) Katyonlar ve anyonlar arasındaki etkileşim süreci ile ilgili gözlemlenmemiş durumlara ilişkin tahminde bulunur.
   • d) Katyonlar ve anyonlar arasındaki etkileşimle ilgili tahminlerinin geçerliliğini sorgular.

3. KİM.9.2.3Kovalent bağ oluşumunu bilimsel gözleme dayalı tahmin edebilme

   Süreç bileşenleri

   • a) Bağ yapan ametal atomlarının çekirdekleri ve ortak kullanılan elektronlar arasındaki elektrostatik etkileşim sürecine ilişkin gözlem temelinde önermeler oluşturur.
   • b) Gözleme dayalı olan ve olmayan önermeleri karşılaştırır.
   • c) Ametal atomları arasındaki etkileşim sürecine ilişkin tahminlerini temellendirmek için gözlem verilerinden sonuç çıkarır.
   • ç) Ametal atomları arasındaki etkileşimler ile ilgili gözlemlenmemiş durumlara ilişkin tahminde bulunur.
   • d) Tahminlerinin geçerliliğini sorgular.

4. KİM.9.2.4Moleküllerin Lewis nokta yapısına ilişkin çıkarımda bulunabilme

   Süreç bileşenleri

   • a) Moleküllerin Lewis nokta yapısına ilişkin varsayımda bulunur.
   • b) Lewis nokta yapısını kullanarak moleküllerin yapısına ilişkin örüntüler oluşturur.
   • c) Oluşturduğu örüntüleri kullanarak farklı moleküllerin yapılarını karşılaştırır.
   • ç) Lewis nokta yapısının oluşturulmasına ilişkin önermeler sunar.
   • d) Önermelerini farklı moleküllerin Lewis nokta yapılarını kullanarak değerlendirir.

5. KİM.9.2.5Molekülleri polar ya da apolar olarak sınıflandırabilme

   Süreç bileşenleri

   • a) Moleküllerin polarlığını belirlemek için ölçütler (elektronegatiflik farkı ve merkez atomdaki ortaklanmamış elektron çifti) oluşturur.
   • b) Elektronegatiflik farkının ve elektron çifti itmesinin etkisiyle oluşan molekül yapılarını ayrıştırır.
   • c) Molekülleri dipol momentine göre gruplandırır.
   • ç) Molekülleri polar ya da apolar olarak adlandırır.

6. KİM.9.2.6Bileşikleri adlandırma kurallarına ilişkin tümdengelimsel akıl yürütebilme

   Süreç bileşenleri

   • a) İyonik ve kovalent bağlı bileşikleri oluşturan atom veya iyonları belirler.
   • b) İyonik ve kovalent bağlı bileşikleri oluşturan atomların veya iyonların adları ile bileşiklerin adları arasında ilişki kurar.
   • c) İyonik ve kovalent bağlı bileşiklerin adlandırma kurallarına ilişkin genelleme yapar.

7. KİM.9.2.7Moleküller arası etkileşimleri sınıflandırabilme

   Süreç bileşenleri

   • a) Moleküller arası etkileşimlerin sınıflandırılmasına ilişkin ölçütler (atom, iyon, polar molekül, apolar molekül) belirler.
   • b) Belirlediği ölçütler doğrultusunda aynı ya da farklı kimyasal türler arasında oluşan moleküller arası etkileşimleri ayrıştırır.
   • c) Moleküller arası etkileşimleri gruplandırır.
   • ç) Oluşturduğu grupları adlandırıp bilimsel karşılığıyla kıyaslar.

8. KİM.9.2.8Etkileşimlerin katıların özellikleri üzerindeki etkilerine ilişkin bilimsel çıkarım yapabilme

   Süreç bileşenleri

   • a) Aynı ya da farklı etkileşimlere sahip katılara ilişkin niteliklerin farkını ortaya koyar.
   • b) Etkileşimlerle katılar arasındaki ilişkiyi belirlemek üzere gözlem verilerini veya hazır veri setini kullanır.
   • c) Çıkarımlarını bilim insanlarının çıkarımları ile karşılaştırır.

9. KİM.9.2.9Sıvıların buhar basıncını etkileyen faktörlere ilişkin hipotez oluşturabilme

   Süreç bileşenleri

   • a) Buhar basıncını etkileyebilecek faktörleri belirlemek amacıyla sorular oluşturur.
   • b) Belirlediği faktörlerin buhar basıncına etkilerini neden-sonuç ilişkileri kurarak belirtir.
   • c) Belirlediği faktörlerin buhar basıncına etkilerini araştırabilmek için bağımlı-bağımsız değişkenleri ve kontrol değişkenlerini belirler.
   • ç) Değişkenler arasındaki ilişkiyi belirlemek üzere denemeler yapar.
   • d) Sıvıların buhar basıncını etkileyen faktörleri belirlemek için sunduğu önermeleri bilimsel kuramlar ile destekler.

10. KİM.9.2.10Sıvıların kaynama sıcaklığını etkileyen faktörleri belirlemeye yönelik kanıt kullanabilme

    Süreç bileşenleri

    • a) Sıvıların kaynama sıcaklığını etkileyen faktörleri belirlemeye yönelik ölçütler (moleküller arası etkileşimin türü ve açık hava basıncı) belirler.
    • b) Gözlem veya hazır veri setinden seçtiği verileri değişkenler arası ilişkileri belirleyecek şekilde düzenler.
    • c) Kaynama sıcaklığını etkileyen faktörlere yönelik iddialarını kanıtlara dayalı açıklar.

11. KİM.9.2.11Sıvıların viskozitesini etkileyen faktörlere ilişkin bilimsel gözlem yapabilme

    Süreç bileşenleri

    • a) Sıvıların viskozitesine ilişkin niteliklerin farkını ortaya koyar.
    • b) Belirlediği nitelikler ile sıvıların viskozitesi arasındaki ilişkiyi tespit etmek üzere veriler toplayarak bu verileri kaydeder.
    • c) Sıvılar hakkında elde ettiği benzer verilerden hareketle keşfettiği örüntüleri açıklar.

12. KİM.9.2.12Adezyon ve kohezyon kuvvetlerinin sıvıların özelliklerine etkilerine ilişkin bilimsel çıkarım yapabilme

    Süreç bileşenleri

    • a) Aynı ya da farklı etkileşimlere sahip sıvıların özellikleri ile ilgili farkları ortaya koyar.
    • b) Etkileşimler ile sıvıların özellikleri arasındaki ilişkiyi belirlemek üzere gözlem verilerini ve hazır veri setini kullanır.
    • c) Çıkarımlarını bilim insanlarının çıkarımları ile karşılaştırır.

13. KİM.9.2.13Sıvıların yüzey gerilimini etkileyen faktörlere ilişkin bilimsel sorgulama yapabilme

    Süreç bileşenleri

    • a) Sıvıların yüzey gerilimini etkileyen faktörlere ilişkin araştırılabilir sorular oluşturur.
    • b) Araştırma sorularını cevaplamak üzere moleküller arası etkileşimlere ilişkin teorileri kullanarak önermeler sunar.
    • c) Sıvıların yüzey gerilimini etkileyen faktörleri belirlemeye yönelik planladığı araştırmayı uygular.
    • ç) Araştırmadan elde ettiği verileri yorumlar.
    • d) Sıvıların yüzey gerilimini etkileyen faktörlere ilişkin ulaştığı sonuçları bilimsel bilgilerle karşılaştırır.
    • e) Günlük hayatta yüzey geriliminden kaynaklanan problemlerin çözüm sürecini bi-limsel bilgilerle ilişkilendirir.

Sitedeki konu anlatımları ve YKS ağırlığı

• Kimyasal Türler Arası EtkileşimlerTYT ≈1 soru/yıl
• Maddenin HâlleriTYT ≈1 soru/yıl
• Kimyanın Sembolik DiliKonu anlatımı
• Yükseltgenme BasamaklarıKonu anlatımı

Anahtar kavramlar

adezyon kuvveti · akışkanlık · amorf katı · apolar kovalent · apolar molekül · buhar basıncı · dipol · dipol-dipol etkileşimi · dipol moment · hidrojen bağı · indüklenmiş dipol · iyonik bağ · iyonik katı · kaynama noktası · kılcallık (kapiler etki) · kohezyon kuvveti · kovalent bağ · kristal katı · London kuvveti · metalik bağ · metalik katı · moleküler katı · polar kovalent · polar molekül · van der Waals etkileşimi · viskozite · yüzey gerilimi

Öğrenme çıktıları

1. KİM.9.3.1Evsel atıklardan metal nanoparçacık elde etmek üzere deney yapabilme

   Süreç bileşenleri

   • a) Evsel atıkları kullanarak gümüş ve bakır nanoparçacık elde etmek üzere deneyler planlar.
   • b) Farklı evsel atıklardan gümüş ve bakır nanoparçacık eldesine ilişkin deney verilerini analiz eder.

2. KİM.9.3.2Metal, alaşım ve metal nanoparçacıkların ekosistemdeki etkilerine ilişkin problem çözebilme

   Süreç bileşenleri

   • a) Metaller, alaşımlar ve metal nanoparçacıkların ekosistemdeki etkilerine ilişkin problemleri (sucul sistemde ve toprakta ağır metal birikimi, metal nanoparçacıkların sucul sistemden uzaklaştırılamaması sorunu vb.) belirler.
   • b) Belirlediği problemlerin ekosistem üzerindeki etkilerini özetler.
   • c) Problemlerin çözümüne yönelik veriye dayalı önermelerde bulunur.
   • ç) Problemin çözümüne yönelik önermelere ilişkin akıl yürütür.
   • d) Problemin çözümüne ilişkin değerlendirmelerde bulunur.

   Kapsam sınırı: Yapılan etkinlik ile öğrencilerin doğayı ve canlıları korumalarına, gelecek nesillere temiz bir çevre bırakmak için çaba göstermelerine, ekosistemi korumak için etkili atık yönetiminin önemini bilmelerine, davranışlarının çevre temizliği üzerindeki etkilerini değerlendirebilmelerine yardımcı olunarak çevreye saygı, çevresel temizliğe ve sürdürülebilirliğe önem verme değerleri vurgulanır.

Sitedeki konu anlatımları ve YKS ağırlığı

• Doğa ve KimyaKonu anlatımı

Anahtar kavramlar

ağır metal · atık önleme · ekolojik ayak izi · kimyasal ayak izi · metal nanoparçacık