10. Sınıf Kimya Konuları

Öğrenme çıktıları

1. KİM.10.1.1Kimyasal değişimlere ilişkin kanıtları belirlemeye yönelik bilimsel gözlem yapabilme

   Süreç bileşenleri

   • a) Kimyasal değişimlerin gözlemlenebilir göstergelerini (enerji değişimi, gaz çıkışı, renk değişimi veya yeni bir katının oluşumu) tanımlar.
   • b) Kimyasal değişimlerin gözlemlenebilir göstergelerine ilişkin veri toplar ve kaydeder.
   • c) Kimyasal değişimlerin gözlemlenebilir göstergelerine ilişkin topladığı verileri tepkenlerin alt mikro seviyedeki değişimi temelinde açıklar.

2. KİM.10.1.2Kimyasal tepkimelerin oluşumunu açıklamak için bilimsel model oluşturabilme

   Süreç bileşenleri

   • a)Taneciklerin yeniden düzenlenmesi temelinde kimyasal tepkimelerin oluşumu için önerdiği modeli farklı kimyasal tepkimelerin oluşum süreçlerini inceleyerek sınar.
   • b) Sınama sürecinde elde ettiği kanıtlara uygun olarak modelini geliştirir.

3. KİM.10.1.3Kimyasal tepkime türlerinin oluşum sürecine ilişkin bilimsel gözlem yapabilme

   Süreç bileşenleri

   • a) Tepkime türlerinin (çökelme, indirgenme-yükseltgenme, asit-baz) oluşum sürecine ilişkin gözlemlenebilir göstergeleri (renk değişimi, çökelek oluşumu, enerji değişimi, gaz çıkışı) tanımlar.
   • b) Tepkime türlerinin oluşum sürecine ilişkin gözlemlenebilir göstergelere yönelik veri toplar ve kaydeder.
   • c) Tepkimelerin oluşum sürecine ilişkin verileri sembolik ve alt mikro seviyedeki gösterimlerle açıklar.

4. KİM.10.1.4Mol kavramına ilişkin operasyonel tanımlama yapabilme

   Süreç bileşenleri

   • a) Maddelerin miktarını ifade etmek için ölçülebilir (kütle, tanecik sayısı vb.) özellikleri belirler.
   • b) Maddelerin aynı sayıda tanecik içeren örneklerinin kütlesini ölçer.
   • c) Maddelerin tanecik sayısını ifade etmek için yaptığı işlemlere uygun tanım yapar.

5. KİM.10.1.5Saf maddelerin ölçülebilir özellikleri arasındaki ilişkileri belirlemeye yönelik tümdengelimsel akıl yürütebilme

   Süreç bileşenleri

   • a) Atom sayısı, molekül sayısı, kütle ile mol sayısı arasındaki ilişkiyi kuramsal temele dayalı kurduğu hipotezleri ile test eder.
   • b) Değişkenler arasındaki orantısal ilişkilere yönelik hipotezlerini yeni durumları açıklamak için kullanır.

6. KİM.10.1.6Kimyasal tepkime denklemlerinde tanecik sayılarının tutarsızlıklarına ilişkin çelişkiyi giderebilme

   Süreç bileşenleri

   • a) Kimyasal tepkime denklemlerinde tepken ve ürünlerin tanecik sayılarındaki tutarsızlıkların nerede olduğunu belirler.
   • b) Kimyasal tepkime denklemlerinde tepken ve ürünlerin tanecik sayılarının denkleştirilmesi için olası yolları araştırır.
   • c) Kimyasal tepkime denklemlerinde tepken ve ürünlerin tanecik sayılarının denkleştirilmesi için uygun yolu seçerek uygular.
   • ç) Kimyasal tepkime denklemlerinde tanecik sayılarının denkliğini değerlendirir.

7. KİM.10.1.7Kimyasal tepkimelerde stokiyometrik ilişkilere yönelik tümdengelimsel akıl yürütebilme

   Süreç bileşenleri

   • a) Denkleştirilmiş kimyasal tepkimelerde tepken ve ürünlerin katsayıları ile mol sayıları arasındaki ilişkileri belirler.
   • b) Denkleştirilmiş kimyasal tepkimelerde tepken ve ürünler arasındaki stokiyometrik ilişkileri kurar.
   • c) Denkleştirilmiş kimyasal tepkimelerde tepken ve ürünler arasındaki stokiyometrik ilişkilere yönelik çıkarım yapar.

8. KİM.10.1.8Gazların özelliklerine ilişkin bilimsel gözlem yapabilme

   Süreç bileşenleri

   • a) Gazların özelliklerinin (hacim, basınç, genleşme, sıkıştırılabilirlik, karışabilirlik, yoğunluk) farkını ortaya koyar.
   • b) Gazların özelliklerine ilişkin veri toplar ve kaydeder.
   • c) Topladığı veriler üzerinden gazların özelliklerine (basınç, hacim, sıcaklık ve madde miktarı) ilişkin keşfettiği örüntüleri tanecikli model ile açıklar.

   Kapsam sınırı: Her bir matematiksel modelin bilimdeki karşılığının hangi gaz yasasını ifade ettiği bilgisi verilir,., Öğrenciler, elde ettikleri grafiksel ve matematiksel modellerden hareketle gazlara ilişkin değişkenler arasındaki ilişkileri açıklar,., Gaz yasaları ile ilgili hesaplamalara girilmez.

   Kapsam sınırı: Ayrıca ideal gaz denklemi ile ilgili hesaplamalara girilmez.

   Kapsam sınırı: Deney yapmanın araştırmacı ve sorgulayıcı olmanın bir parçası olduğundan bahsedilerek çalışkanlık değeri vurgulanır,., Öğrenciler, deney sonuçlarını günlük hayattaki efüzyon ve difüzyon olaylarını açıklamak amacıyla kullanır,., Öğrenciler, gazların farklı ortamlarda yayılması sırasında difüzyon hızlarının sıcaklık ve mol kütlesi ile ilişkilerini ortaya koyacağı bir deneyi tasarlayabilir, uygulayabilir ve raporlayabilir.

9. KİM.10.1.9Gazların özellikleri arasındaki ilişkileri bilimsel sorgulayabilme

   Süreç bileşenleri

   • a) Gazların hacim, basınç, sıcaklık ve madde miktarı değişkenleri arasındaki ilişkilere yönelik araştırılabilir sorular oluşturur.
   • b) Değişkenler arasındaki ilişkiyi belirlemek üzere hipotez kurar.
   • c) Basınç, hacim, sıcaklık ve madde miktarı arasındaki ikili ilişkileri gösteren gaz yasalarına yönelik araştırma planlar ve planladığı araştırmayı gerçekleştirir.
   • ç) Çizdiği grafikler üzerinden matematiksel modeller önerir.
   • d) Elde ettiği grafiksel ve matematiksel modelleri kullanarak gazlara ilişkin değişkenler (P, V, T, n) arasındaki ilişkileri açıklar.
   • e) Gaz yasalarını kinetik moleküler teori ile değerlendirir.

10. KİM.10.1.10İdeal gaz denklemini tümevarımsal akıl yürütme yoluyla oluşturabilme

    Süreç bileşenleri

    • a) Boyle, Charles ve Avogadro yasaları arasında örüntü oluşturur.
    • b) Gazların basınç, hacim, sıcaklık ve mol sayısı değişkenleri arasındaki ilişkiyi genel matematiksel bir eşitlikle ifade eder.

11. KİM.10.1.11Gazların farklı ortamlarda yayılmasına ilişkin deney yapabilme

    Süreç bileşenleri

    • a) Efüzyon ve difüzyon ile ilgili deney tasarlar.
    • b) Deney sonuçlarını günlük hayattaki durumları açıklamak için kullanır.

Sitedeki konu anlatımları ve YKS ağırlığı

• Kimyasal Tepkimeler ve DenklemlerKonu anlatımı
• Mol KavramıKonu anlatımı
• Kimyanın Temel KanunlarıTYT ≈0,4 soru/yıl
• Kimyasal Tepkimelerde HesaplamalarTYT ≈0,6 soru/yıl
• GazlarAYT ≈1,2 soru/yıl
• Maddenin HâlleriTYT ≈1 soru/yıl

Anahtar kavramlar

asit-baz tepkimesi · çökelme tepkimesi · difüzyon · efüzyon · gaz basıncı · hacim · ideal gaz · indirgenme-yükseltgenme tepkimesi (redoks) · kimyasal tepkime · mol · mutlak sıcaklık · sınırlayıcı bileşen · standart-normal şartlar · tepkime denklemleri · yüzde verim

Öğrenme çıktıları

1. KİM.10.2.1Çözünme sürecine ilişkin bilimsel model oluşturabilme

   Süreç bileşenleri

   • a) Çözünme sürecini temsil etmek için basit tanecik modelleri geliştirir.
   • b) Çözünme sürecine ilişkin modelleri bilimsel modellerle karşılaştırır.

   Kapsam sınırı: Bu gerekçelendirmenin araştırmacı ve sorgulayıcı olmanın temelini oluşturduğu vurgulanır,.

2. KİM.10.2.2Farklı maddelerin birbiri içinde çözünebilirliğini kanıt kullanarak açıklayabilme

   Süreç bileşenleri

   • a) Farklı maddelerin birbiri içinde çözünmesi ya da çözünmemesi durumuna ilişkin ölçütler (çözücü ve çözünenin polar/apolar veya iyonik/moleküler olması) belirler.
   • b) Çözünme sürecine yönelik verileri kullanarak çözünme ya da çözünmeme durumlarını açıklayacak şekilde veri seti oluşturur.
   • c) Farklı maddelerin birbiri içinde çözünme ya da çözünmeme durumunu kanıtlara dayalı olarak açıklar.

3. KİM.10.2.3Çözünme olayını sınıflandırabilme

   Süreç bileşenleri

   • a) Çeşitli maddelerin suda çözünme olayını ayırt etmek için ölçütler (çözücü ve çözünenin etkileşimleri ve sembolik gösterimleri) belirler.
   • b) Çözünme olayını belirlediği ölçütlere (iyonik veya moleküler, fiziksel veya kimyasal) göre ayrıştırır.
   • c) Belirlediği ölçütleri kullanarak çözünme olaylarını gruplandırır.
   • ç) Oluşturduğu grup adlandırmalarını bilimsel karşılığı ile kıyaslar.

   Kapsam sınırı: Ölçüt belirlemek için araştırmacı ve sorgulayıcı olmanın önemi vurgulanır.

4. KİM.10.2.4Çözünürlük kavramına ilişkin operasyonel tanımlama yapabilme

   Süreç bileşenleri

   • a) Katıların saf sudaki çözünürlüğüne ilişkin ölçütler (maddde cinsi ve sıcaklık) belirler.
   • b) Çözünürlüğe ilişkin belirlediği ölçütleri test eder.
   • c) Çözünürlüğün tanımını yaparak kendi tanımı ile bilimsel tanım arasındaki farkı açıklar.

5. KİM.10.2.5Çözünürlüğe etki eden faktörleri belirlemeye yönelik kanıt kullanabilme

   Süreç bileşenleri

   • a) Katı ve gazların saf sudaki çözünürlüğüne etki eden faktörlere ilişkin ölçütler (madde cinsi, sıcaklık ve basınç) belirler.
   • b) Çözünürlük ile ilgili seçtiği verileri değişkenler arası ilişkileri belirleyecek şekilde düzenler.
   • c) Çözünürlüğe etki eden faktörleri veriye dayalı açıklar.

6. KİM.10.2.6Çözeltileri sınıflandırabilme

   Süreç bileşenleri

   • a) Çözeltileri ayırt etmek için ölçütler (içerdiği çözünenin miktarı üzerinden doymuş, doymamış, aşırı doymuş; içerdiği çözünenin iyonik karakteri üzerinden elektrolit olan, elektrolit olmayan) belirler.
   • b) Çözeltileri belirlediği ölçütlere göre ayrıştırır.
   • c) Çözeltileri farklı biçimlerde gruplandırır.
   • ç) Oluşturduğu grup adlandırmalarını bilimsel karşılığı ile kıyaslar.

7. KİM.10.2.7Çözeltilerin molar derişimine ilişkin tümevarımsal akıl yürütebilme

   Süreç bileşenleri

   • a) Çözeltilerin molar derişimine ilişkin keşfettiği örüntüyü matematiksel olarak modelleyip bu modeli yeni çözeltilerin verileri üzerinde test eder.
   • b) Çözeltilerin molar derişimini, kurduğu matematiksel model üzerinden geneller.

8. KİM.10.2.8Çözünen maddenin tanecik sayısının çözeltilerin kaynama ve donma noktasına etkisini belirlemeye yönelik hipotez oluşturabilme

   Süreç bileşenleri

   • a) Katı-sıvı çözeltilerin kaynama ve donma noktasının saf suya göre değişimine yönelik araştırma sorusu belirler.
   • b) Çözeltilerin kaynama ve donma noktasının değişimine yönelik neden-sonuç ilişkilerini belirtir.
   • c) Neden-sonuç ilişkilerini araştırabilmek için bağımlı-bağımsız değişkenleri ve kontrol değişkenlerini belirler.
   • ç) Değişkenler arasındaki ilişkiyi belirlemek üzere deneyler yaparak elde ettiği verilere dayalı önermeler sunar.
   • d) Çözeltilerin kaynama noktasının yükselmesi ve donma noktasının düşmesine neden olan faktörlere yönelik sunduğu önermeleri bilimsel kuramlar ile destekler.

Sitedeki konu anlatımları ve YKS ağırlığı

• Sıvı Çözeltiler ve ÇözünürlükAYT ≈1,8 soru/yıl
• Ayırma ve Saflaştırma TeknikleriKonu anlatımı

Anahtar kavramlar

aşırı doymuş çözelti · çözelti · çözücü · çözünen · çözünme · çözünürlük · derişik çözelti · doymuş çözelti · doymamış çözelti · elektrolit çözelti · elektrolit olmayan çözelti · iyonik çözünme · koligatif özellik · milyonda bir derişim (ppm) · molar derişim · moleküler çözünme · seyreltik çözelti

Öğrenme çıktıları

1. KİM.10.3.1Kimya dersinde mikro ölçekli deney tercih etmenin sonuçlarını ekosistem açısından değerlendirebilme

   Süreç bileşenleri

   • a) Makro ve mikro ölçekli deneylerin ekosisteme etkilerine ilişkin ölçütler (kimyasal madde miktarı, su miktarı ve kimyasal kirlilik miktarı) belirler.
   • b) Kimyasal tepkimelerle ilgili makro ve mikro ölçekli deneyleri gerçekleştirirken belirlediği ölçütler temelinde ölçümler yapar.
   • c) Ölçme sonuçlarından hareketle makro ve mikro ölçekli deneylerin etkilerine ilişkin belirlediği ölçütleri karşılaştırır.
   • ç) Makro ve mikro ölçekli deneylerin ekosisteme etkileri hakkında yargıya varır.

   Kapsam sınırı: Bu çalışma ile öğrencilerin çevre kirliliğinin kaynaklarını, nedenlerini ve sonuçlarını bilmeleri; doğayı korumaya, çevresel temizliğe ve sürdürülebilirliğe önem vermeleri ve israftan kaçınmaları sağlanır; doğaya merhamet, tasarruf ve temizlik değerleri vurgulanır.

2. KİM.10.3.2Kimyasal tepkimeler sonucunda atmosferin doğasındaki değişimin ekosisteme etkilerine yönelik problem çözebilme

   Süreç bileşenleri

   • a) Kimyasal tepkimeler sonucunda atmosferin doğasındaki değişimin ekosisteme etkilerine yönelik problemleri (hava kirliliği, ozon azalımı, asit yağmurları, sera etkisi, küresel ısınma vb.) belirler.
   • b) Belirlediği problemlerin ekosistem (canlı, cansız, sucul sistem, toprak, hava, sağlık vb.) üzerindeki etkilerini özetler.
   • c) Problemlerin çözümüne yönelik veriye dayalı tahminlerde bulunur.
   • ç) Problemin çözümüne yönelik önermeler üzerinden akıl yürütür.
   • d) Problemin çözümüne ilişkin değerlendirmelerde bulunur.

Sitedeki konu anlatımları ve YKS ağırlığı

• Doğa ve KimyaKonu anlatımı
• Kimya Her YerdeSon beş YKS'de sorulmadı

Anahtar kavramlar

asit yağmurları · atom ekonomisi · emisyon ayak izi · hava kirliliği · küresel ısınma · makro ölçekli deney · mikro ölçekli deney · ozon azalımı · sera etkisi · sera gazı · su ayak izi