Dikdörtgenler prizması, altı yüzü de dikdörtgen olan ve karşılıklı yüzleri eş ve paralel bulunan katı cisimdir: kutu, tuğla, akvaryum ve su deposu bu biçimdedir. Bir köşede buluşan üç ayrıtı \(a\), \(b\), \(c\) ile gösterilir; hacim, yüzey alanı ve köşegenlerin hepsi bu üç sayıdan çıkar.
ÖSYM künyemizde 2018–2025 arasında bu başlığa 26 soru bağlı: TYT'de her yıl 2 soru (2022'de 38. ve 39., diğer yıllarda 39. ve 40. sorular), AYT'de 10 soru. Künye, küp, silindir ve koni için ayrı satır açmadığından 26 sayısı bütün katı cisimler grubunu gösterir; bunların 19'u prizma, küp ya da uzayda uzaklık sorusudur, 7'sinde silindir, koni ya da yarım küre vardır. Katı cisimler, geometri bölümünün en istikrarlı puan kaynaklarından biridir.
Maarif modelinde konu 12. sınıf 3. Tema "Geometrik Cisimler"de yer alır (MAT.12.3.1, MAT.12.3.3). 12. sınıf kitabı henüz yayımlanmadı ve program uygulanmaya başlamadı; bu yüzden anlatım YKS kapsamına ve programın içerik çerçevesine göre yazıldı, sayfada Maarif damgası yoktur. Küp, silindir ve koni ayrı sayfalardadır; buradaki hacim, alan ve su mantığı onların da temelidir.
ÖSYM bu konuda ne soruyor?
| Soru tipi | Künyede nasıl geçiyor? | Soru | Pay |
|---|---|---|---|
| Yüzey alanı: birleştirme, parçalama, çıkarma | iki özdeş prizmanın birleşimi, küpten prizma çıkarma, parçaların yer değişimi | ~8 | %31 |
| Silindir, koni, yarım küre içeren | iç içe silindirlere su, daire diliminden koni, külahlar, kalem | ~7 | %27 |
| Yüz alanı ya da ayrıt toplamından hacim | boyalı yüz alanları, bantlı kutu, ayrıt toplamları | ~4 | %15 |
| Su seviyesi ve su aktarımı | kapalı kapta farklı yüzlerdeki yükseklik | ~2 | %8 |
| Küp | yüzeye paralel kesme, üst üste küpler | ~2 | %8 |
| Uzayda uzaklık, cisim köşegeni | birim küplerden cisimde uzaklık | ~2 | %8 |
| Yerleştirme, toplam hacim | koliye kutu yerleştirme | ~1 | %4 |
Bu tablodan çıkan sonuçlar:
- TYT'deki 16 sorunun 14'ü prizma ya da küp sorusudur; silindir ve koni ağırlıklı olarak AYT'ye kalır (AYT'deki 10 sorunun 5'i silindir, koni ya da yarım küre).
- En büyük kalem yüzey alanının nasıl değiştiğidir: iki parça yapıştırılınca ya da bir köşeden parça çıkarılınca alan ne olur? Bu sorular formül değil, "hangi yüz kayboldu, hangisi eklendi" sayımıdır.
- Su sorularında hacim sabittir; asıl iş hangi yüzün taban olduğunu görmektir.
Sınıflandırma künyedeki kısa özetlerden yapıldı; sınırdaki bir soru başka satıra da sayılabilir, yüzdeler yuvarlandığı için toplam 100'ü biraz aşar.
Elemanlar ve gösterim
Tabanları dikdörtgen olan dik prizmanın iki tabanı, dört yan yüzü, 12 ayrıtı ve 8 köşesi vardır; her köşede üç ayrıt dik açıyla buluşur. Şekilde \(ABCD\) alt taban, \(EFGH\) üst tabandır; \(|AB| = a\), \(|BC| = b\), \(|BF| = c\). Gizli ayrıtlar kesik çizgilidir. Yeşil kesikli doğru parçası yüz köşegeni \(|AC|\), kırmızı doğru parçası cisim köşegeni \(|AG|\)'dir.
Maarif programının anahtar kavramları ayrıt, yüzey köşegeni, cisim köşegeni ve cisim yüksekliğidir; YKS kaynaklarında yüzey köşegenine "yüz köşegeni" denir. \(a = b\) ise cisme kare prizma, \(a = b = c\) ise küp denir.
Hacim
\[ V = (\text{taban alanı}) \cdot (\text{yükseklik}) = a \cdot b \cdot c \]
\(1\ \text{m}^3 = 1000\ \text{dm}^3\), \(1\ \text{dm}^3 = 1\ \text{L} = 1000\ \text{cm}^3\).
Ayrıtları tam sayı olan prizma \(a \cdot b \cdot c\) tane birim küple doldurulur. "Taban alanı çarpı yükseklik" düşüncesi her dik prizma ve silindir için geçerlidir; Maarif programı bu düşünceden piramit ve koni hacmine analoji kurmayı ister (aynı taban ve yükseklikte üçte biri).
Yüz alanlarından hacim. Aynı köşedeki üç yüzün alanları \(S_1 = ab\), \(S_2 = bc\), \(S_3 = ca\) ise çarpımları \((abc)^2\) olduğundan \(V = \sqrt{S_1 S_2 S_3}\). Örneğin alanlar \(6, 8, 12\) ise \(V = \sqrt{576} = 24\) (ayrıtlar \(3, 2, 4\)). Ayrıtları bulmadan hacme gitmek, ÖSYM'nin yüz alanı ve ayrıt toplamı verdiği sorularda zaman kazandırır.
Yüzey alanı
\[ A_{\text{toplam}} = 2(ab + bc + ca), \qquad A_{\text{yanal}} = 2(a + b)\,c, \qquad \text{ayrıtlar toplamı} = 4(a + b + c) \]
Üç çift eş yüz vardır: \(ab\) (alt, üst), \(bc\) (sağ, sol), \(ca\) (ön, arka). Üstü açık kap, akvaryum ya da kapaksız kutuda üst yüz toplamdan çıkarılır; soru kökünde "açık", "kapaksız", "boyanacak yüzler" sözlerini arayın.
Yüz köşegeni ve cisim köşegeni
\(CG\) ayrıtı taban düzlemine dik olduğundan \(ACG\) dik üçgeninde Pisagor iki kez uygulanır:
\[ |AC| = \sqrt{a^2 + b^2}, \qquad d = |AG| = \sqrt{a^2 + b^2 + c^2} \]
\[ d^2 = (a + b + c)^2 - 2(ab + bc + ca) = \left(\frac{\text{ayrıtlar toplamı}}{4}\right)^2 - A_{\text{toplam}} \]
Prizmanın dört cisim köşegeni eşittir ve cismin merkezinde kesişir; kutuya sığan en uzun çubuk budur. İkinci eşitlik, ayrıtlar toplamı ile yüzey alanı verilen sorularda ayrıtları tek tek bulmadan köşegene ulaştırır (örnek 1).
Açınım ve yüzeyde en kısa yol
Prizmanın açınımı altı dikdörtgendir ve alanı yüzey alanına eşittir. Bir köşeden karşı köşeye yüzey üzerinde yürüyen yolun en kısasını bulmak için yolun geçtiği iki yüz aynı düzleme açılır ve düz bir doğru parçası çizilir. Üç ayrı açınım vardır; \(a \ge b \ge c\) ise en kısası en uzun ayrıtı bir kenar, diğer ikisinin toplamını öbür kenar alan dikdörtgendir:
\[ \ell_{\text{en kısa}} = \sqrt{a^2 + (b + c)^2} \qquad (a \ge b \ge c), \qquad \ell \gt d \]
Su seviyesi ve hacim korunumu
Dik prizma biçimli kapta \(V_{\text{su}} = (\text{taban alanı}) \cdot (\text{su yüksekliği})\) olur.
- Kap yatırılınca ya da başka yüzü üstüne konunca su miktarı değişmez; \(h = V_{\text{su}} / \text{yeni taban}\). Kutu kapalıysa doluluk oranı \(\dfrac{h}{H}\) (kutunun o andaki yüksekliği \(H\)) yön değişse de aynıdır (örnek 2).
- Su başka kaba aktarılınca iki hacmi karşılaştırın; \(1\ \text{L} = 1000\ \text{cm}^3\) dönüşümü hata kaynağıdır (örnek 3).
- Kaba cisim bırakılınca tamamen batan cisim, suyun hacmini kendi hacmi kadar artırır; kap doluysa taşan su cismin hacmi kadardır.
Birleştirme, kesme, çıkarma ve yüzey alanı
Birleştirme: temas yüzeyi \(T\) olacak biçimde yapıştırılan iki cismin alanı \(A = A_1 + A_2 - 2T\).
Kesme: düzlemle kesilen cismin yüzey alanı kesit alanının iki katı kadar artar; hacim değişmez.
Çıkarma: cismin köşesinden (üç yüzüne birden değen) dik prizma çıkarılırsa yüzey alanı değişmez: kaybolan üç yüzün yerine aynı alanda üç yeni yüz gelir. Parça ayrıt boyunca (karşı yüze kadar) çıkarılırsa alan azalır; yüzün ya da ayrıtın ortasından oyulursa artar.
Birim küpler: \(n\) birim küpten oluşan cismin yüzey alanı \(6n - 2\cdot(\text{ortak yüz sayısı})\) birim karedir.
Boyanıp birim küplere ayrılan blok
\(a \times b \times c\) boyutlu (\(a, b, c \ge 2\)) bir bloğun yüzeyi boyanıp birim küplere ayrılırsa küpler konumuna göre dört gruba ayrılır:
| Boyalı yüz | Konum | Küp sayısı |
|---|---|---|
| 3 | köşe | \(8\) |
| 2 | ayrıt | \(4\left[(a-2) + (b-2) + (c-2)\right]\) |
| 1 | yüz | \(2\left[(a-2)(b-2) + (b-2)(c-2) + (c-2)(a-2)\right]\) |
| 0 | iç | \((a-2)(b-2)(c-2)\) |
Dört sayının toplamı \(abc\)'dir. Örneğin \(4 \times 5 \times 6\) blokta küpler \(8 + 36 + 52 + 24 = 120\) olur; tek yüzü boyalı küp \(2(2\cdot 3 + 3 \cdot 4 + 2 \cdot 4) = 52\) tanedir.
Sık yapılan hatalar:
- Kapaksız kabın alanına üst yüzü de katmak (ya da kapalı kutuda bir yüzü unutmak).
- Birim karıştırmak: cm3'ü 100'e ya da 10 000'e bölüp litreye çevirmek.
- Yatırılan kapta yanlış yüzü taban almak. Su yüksekliği, suyun gerçekten üstünde durduğu yüzün alanına bölünür.
- Yapıştırılınca yüzey alanlarını toplamak. Temas eden yüzler iki kez kaybolur: \(A_1 + A_2 - 2T\).
- Köşeden parça çıkarınca alanın azaldığını sanmak. Hacim azalır, alan değişmez.
- Yüz köşegeniyle cisim köşegenini karıştırmak: \(\sqrt{a^2 + b^2}\) yüz, \(\sqrt{a^2 + b^2 + c^2}\) cisim köşegenidir.
Çözüm sırası
- Şekli çizin, ayrıtlara ad verin. Veriler yüz alanı, ayrıt toplamı ya da köşegense sayı bulmak yerine bağıntıyı yazın.
- İstenen nedir? Yüzey alanıysa kapaklı mı, kapaksız mı; boyanacak yüz hangisi?
- Su varsa hacmi sabitleyin; kutu kapalıysa doluluk oranını kullanın.
- Birleştirme, kesme ya da çıkarma varsa yalnız değişen yüzleri sayın.
- Yüzeyde yol varsa iki yüzü açın, dik üçgeni kurun; üç açınımı karşılaştırın.
Çözümlü örnekler
Örnek 1 · Ayrıtlar toplamı ve yüzey alanından cisim köşegeni
Bir dikdörtgenler prizmasının bütün ayrıtlarının uzunlukları toplamı \(44\) cm, yüzey alanı \(72\) cm\(^2\) olduğuna göre cisim köşegeninin uzunluğu kaç cm'dir?
A) \(7\)
B) \(\sqrt{85}\)
C) \(11\)
D) \(\sqrt{193}\)
E) \(\sqrt{412}\)
\(4(a + b + c) = 44\) olduğundan \(a + b + c = 11\); yüzey alanı \(2(ab + bc + ca) = 72\). Buradan
\[ d^2 = (a+b+c)^2 - 2(ab+bc+ca) = 11^2 - 72 = 49, \qquad d = 7. \]
Kontrol: ayrıtları \(2, 3, 6\) olan prizma iki veriyi de sağlar (\(4 \cdot 11 = 44\); \(2(6 + 18 + 12) = 72\)) ve köşegeni \(\sqrt{4 + 9 + 36} = 7\)'dir.
Çeldiriciler: B, yüzey alanının tamamı yerine \(ab + bc + ca = 36\) çıkarmaktır (\(121 - 36\)). C, \(a + b + c\)'yi köşegen sanmaktır. D, \(121 + 72\) almaktır. E, ayrıtlar toplamını 4 yerine 2'ye bölmektir (\(22^2 - 72\)).
Cevap: A
Konunun devamı ücretsiz üyelere açık
Bu konuda 4 çözümlü örnek daha ve konunun püf noktaları seni bekliyor. Ücretsiz üye ol, kaldığın yerden devam et.
- ✓ Bütün konu anlatımları ve çözümlü örnekler
- ✓ 20 soruluk test turları; XP, seri ve seviye kaydı
- ✓ Konu hâkimiyetin ve YKS net tahminin
Kayıt ücretsiz; e-posta ve şifre yeterli.