İSLÂMÎ DÖNEMDE İLK ÜRÜNLER
Türklerin İslamiyet'i kabul etmesi, Türk edebiyatında yeni bir dönemin başlangıcı olmuştur. 10. yüzyıldan itibaren Karahanlı Devleti döneminde kitleler halinde İslamiyet'i kabul eden Türkler, yeni dinin etkisiyle edebiyatta da İslami ögeler kullanmaya başlamışlardır. Bu geçiş süreci, Türk kültür ve edebiyatında köklü değişimleri beraberinde getirmiştir.
İslami Dönemde Türk Edebiyatının Genel Özellikleri
- Alfabe Değişimi: Uygur ve Göktürk alfabelerinden Arap alfabesine geçiş
- Dil Özellikleri: Arapça ve Farsça sözcüklerin Türkçeye girmeye başlaması
- İçerik Değişimi: İslami kavram ve değerlerin eserlerde yer alması
- Nazım Biçimleri: Aruz ölçüsünün kullanılmaya başlanması
- Edebi Türler: Mesnevi, kaside, gazel gibi yeni nazım şekillerinin ortaya çıkması
İslami Dönemde İlk Eserler
İslami dönemde verilen ilk Türkçe eserler, 11. yüzyılda Karahanlılar döneminde ortaya çıkmıştır. Bu eserler hem İslam öncesi Türk kültürünün izlerini taşır hem de İslami unsurları barındırır. Dönemin en önemli eserleri şunlardır:
1. Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacib)
1069-1070 yıllarında yazılmıştır. Karahanlı hükümdarı Tabgaç Buğra Han'a sunulmuştur. "Mutluluk Veren Bilgi" anlamına gelen eser, İslami Türk edebiyatının ilk siyasetname örneğidir. Mesnevi nazım biçimiyle ve aruz ölçüsüyle yazılmıştır. Toplam 6645 beyitten oluşur.
Eserde dört sembolik karakter üzerinden ideal devlet ve toplum düzeni anlatılır:
- Kün-Toğdı (Hükümdar): Adaleti temsil eder
- Ay-Toldı (Vezir): Mutluluğu ve devleti temsil eder
- Ögdülmiş (Vezirin oğlu): Aklı ve bilgiyi temsil eder
- Odgurmış (Vezirin akrabası): Akıbeti (sonucu) ve kanaati temsil eder
2. Dîvânu Lugâti't-Türk (Kaşgarlı Mahmud)
1072-1074 yılları arasında yazılmıştır. Türkçenin Arapçaya üstünlüğünü kanıtlamak amacıyla Araplara Türkçeyi öğretmek için yazılmış ilk Türkçe sözlüktür. Eserde 7500 Türkçe sözcük, Arapça karşılıklarıyla birlikte verilmiştir. Ayrıca dönemin Türk boyları, coğrafyası, kültürü, töresi ve edebiyatı hakkında önemli bilgiler içerir.
Eserde yer alan edebî ürünler:
- Sav (atasözü)
- Sagu (ağıt)
- Koşuk (şiir)
- Destan parçaları
3. Atabetü'l-Hakayık (Edib Ahmed Yüknekî)
12. yüzyılda yazılmıştır. "Hakikatlerin Eşiği" anlamına gelen eser, dinî-ahlaki bir öğüt kitabıdır. Aruz ölçüsüyle yazılmış olup 101 dörtlükten oluşur. Eserde bilginin faydaları, cehaletin zararları, dilin korunması, dünyanın faniliği gibi konular işlenmiştir.
4. Divan-ı Hikmet (Ahmed Yesevî)
12. yüzyılda derlenmiştir. "Hikmetli Sözler Kitabı" anlamına gelen eser, Ahmed Yesevi'nin şiirlerinin toplandığı bir kitaptır. Hece ölçüsüyle yazılmış olup dörtlük nazım birimiyle oluşturulmuştur. Tasavvufi düşünceleri halk diline yakın bir söyleyişle anlatır. Türk tasavvuf edebiyatının ilk örneklerindendir.
Anadolu Sahasında İlk İslami Eserler
Devamını okumak için üye ol!
Ücretsiz kayıt olarak tüm konu anlatımlarına eriş.