2. Dereceden Eşitsizlikler

İkinci dereceden eşitsizlik, \(ax^2+bx+c\) ifadesinin \(\gt0\), \(\ge0\), \(\lt0\) ya da \(\le0\) olduğu \(x\) değerlerini sorar (\(a\neq0\)). Çözüm, ifadenin işaretini inceleyen bir sayı doğrusu çalışmasıdır: kökleri bulursunuz, aralıklarda işaret yazarsınız, eşitsizliğin istediği aralıkları seçersiniz.

Ağırlık: Künyemizde "2. Dereceden Eşitsizlikler" olarak yalnız 2 soru var (AYT 2022 ve 2023, ikisi de tam sayı çözüm sayısı soruları). İki soru daha (AYT 2018 ve 2021) 2. Dereceden Denklemler başlığında sayıldı. 2025 AYT'de eşitsizlikten doğrudan soru sorulmadı; eşitsizlik bilgisi başka kazanımlarla birleşen sorularda (tanım kümesi, parabol, logaritma, türevde artan–azalan aralık) araç olarak kullanıldı. Bu yüzden konu, soru sayısından çok başka konulara taşıdığı işaret tablosu ile önemlidir.

Maarif modelinde konu 10. sınıf 4. temada, "denklem ve eşitsizlik problemleri" bölümünde geçer. Kitap, karesel fonksiyonun \(f(x)\gt0\) ya da \(f(x)\lt0\) çözümünü birinci dereceden çarpanların işaret tablosu ve grafikle yaptırır; çift sıfırın işaret tablosunda nasıl gösterildiğini de işler. Diskriminantlı kuralları kitap kullanmaz; YKS'de sık kullanıldığı için burada ayrıca işaretlenmiştir. Polinom ve rasyonel eşitsizlikler Maarif'te 12. sınıfa kalır.

ÖSYM bu konuda ne soruyor?

Soru tipiKünyede nasıl görünür?Soru
Tam sayı çözüm sayısıÇarpım biçiminde ikinci derece eşitsizliğin tam sayı çözüm sayısı (2022); eşitsizlik sisteminin tam sayı çözümleri (2023)2
İşaret tablosu ve grafikten okumaİşaret tablosundan iki ikinci derece eşitsizliğin katsayıları (2021); üç grafikten çarpım eşitsizlik sistemi (2018); ikisi de denklemler başlığında sayıldı2
Birleşik soruTanım kümesi, parabol, logaritma ve türev sorularının içinde işaret tablosu; 2025 AYT'de bu biçimde–

Bu tablodan çıkan üç sonuç:

  1. Doğrudan eşitsizlik soruları az ama her biri tam sayı say biçiminde geldi. Sınır sayıların dahil olup olmadığı (≤ ile <) doğrudan cevabı değiştirir.
  2. Eşitsizlik, başka konularda sessizce gelir: \(\sqrt{\ }\) içi, paydalı ifade, \(\log\) içi, türevin işareti. Bu sorularda takıldığınız adım çoğu zaman bir eşitsizliktir.
  3. Yöntem tek: işaret tablosu. Öğrendiğinizde iki, üç ya da dört çarpanlı eşitsizliğin hepsi aynı mantıkla çözülür.

Sayılar künyedeki kısa tanımlardan sınıflandırıldı; doğrudan ve birleşik soruların sınırı keskin değildir.

İkinci derece ifadenin işareti

\(ax^2+bx+c=a(x-x_1)(x-x_2)\) ve \(x_1\lt x_2\) ise:

  • Köklerin dışında ifade \(a\) ile aynı işaretlidir.
  • Köklerin arasında ifade \(a\)'nın tersi işaretlidir.
  • Köklerde ifade sıfırdır.

Bu kural parabolün grafiğinden okunur: \(a\gt0\) ise kollar yukarıdadır, parabol x ekseninin dışında yukarıda, kökler arasında aşağıdadır. Şekilde \(y=x^2-x-6=(x+2)(x-3)\) parabolü çizilmiştir; kökler \(-2\) ve \(3\)'tür. Köklerin dışında ifade pozitif (\(+\)), arasında negatiftir (\(-\)).

Buradan eşitsizlik çözümü okunur: \(x^2-x-6\gt0\) için \(x\lt-2\) ya da \(x\gt3\); \(x^2-x-6\lt0\) için \(-2\lt x\lt3\). "Eşit" işareti varsa kökler de çözüme girer.

Üç durum: diskriminanta göre çözüm kümeleri (Maarif dışı)

Kökleri bulamıyorsanız ya da kök yoksa diskriminant devreye girer. Aşağıda \(a\gt0\) alınmıştır; \(a\lt0\) ise eşitsizliğin her iki yanını \(-1\) ile çarpın ve yönünü çevirin.

\(ax^2+bx+c\gt0\)\(\ge0\)\(\lt0\)\(\le0\)
\(\Delta\gt0\) (kökler \(x_1\lt x_2\))\((-\infty,x_1)\cup(x_2,\infty)\)\((-\infty,x_1]\cup[x_2,\infty)\)\((x_1,x_2)\)\([x_1,x_2]\)
\(\Delta=0\) (çift kök \(x_1\))\(\mathbb{R}\setminus\{x_1\}\)\(\mathbb{R}\)Boş küme\(\{x_1\}\)
\(\Delta\lt0\)\(\mathbb{R}\)\(\mathbb{R}\)Boş kümeBoş küme

Örnek: \(x^2-6x+10\gt0\). \(\Delta=36-40=-4\lt0\) ve \(a=1\gt0\) olduğundan çözüm \(\mathbb{R}\)'dir. \((x-3)^2\le0\) ise yalnız \(\{3\}\), \((x-3)^2\gt0\) ise \(\mathbb{R}\setminus\{3\}\) çıkar.

İşaret tablosu: çarpım ve bölüm eşitsizlikleri

  1. Sağ tarafı sıfırlayın ve ifadeyi çarpanlara ayırın.
  2. Her çarpanın kökünü bulun ve sayı doğrusuna sıralayın. Paydadaki kökleri ayrı işaretleyin.
  3. En sağdaki aralığın işaretini baş katsayıların çarpımından belirleyin.
  4. Sağdan sola ilerleyin: tek katlı bir kökten geçerken işaret değişir, çift katlı kökten geçerken değişmez.
  5. İstenen işaretli aralıkları alın. Çözümde olmak için paydanın sıfır olduğu noktalar her zaman dışarıda kalır; pay sıfır olduğunda kök yalnız "≥, ≤" ile çözüme girer.

Ara örnek 1 (çift katlı kök). \((x-1)^2(x+2)\gt0\). Kökler \(-2\) (tek katlı) ve \(1\) (çift katlı). En sağdaki aralıkta (\(x\gt1\)) ifade pozitiftir. \(1\)'den geçerken işaret değişmez, \(-2\)'den geçerken değişir: \(-2\lt x\lt1\) bölgesi pozitif, \(x\lt-2\) negatiftir. Çözüm: \((-2,1)\cup(1,\infty)\). \(x=1\) ifadeyi sıfır yaptığı için çözüme girmez.

Ara örnek 2 (bölüm). \(\dfrac{x+1}{x-2}\ge0\). Kökler \(-1\) (pay) ve \(2\) (payda). \(x\gt2\) için pozitif, \(-1\lt x\lt2\) için negatif, \(x\lt-1\) için pozitif. Pay sıfır olabilir (\(x=-1\) dahil), payda sıfır olamaz (\(x=2\) hariç): \((-\infty,-1]\cup(2,\infty)\).

Paydalı eşitsizliği payda ile çarpmayın. Paydanın işareti bilinmiyorsa çarpmak eşitsizliğin yönünü bozar. \(\dfrac{x}{x-1}\lt1\) ifadesini \(x\lt x-1\) yapıp "çözüm yok" demek yanlıştır. Doğrusu: \(\dfrac{x}{x-1}-1=\dfrac{1}{x-1}\lt0\) ve çözüm \(x\lt1\).

Her \(x\) için sağlanan eşitsizlikler

  • \(ax^2+bx+c\gt0\) her \(x\) için sağlanır \(\iff a\gt0\) ve \(\Delta\lt0\).
  • \(ax^2+bx+c\ge0\) her \(x\) için sağlanır \(\iff a\gt0\) ve \(\Delta\le0\).
  • \(ax^2+bx+c\lt0\) her \(x\) için sağlanır \(\iff a\lt0\) ve \(\Delta\lt0\).
  • \(ax^2+bx+c\le0\) her \(x\) için sağlanır \(\iff a\lt0\) ve \(\Delta\le0\).

Baş katsayı parametreye bağlıysa \(a=0\) durumunu ayrıca inceleyin: ifade birinci dereceye ya da sabite düşer ve koşulu kendi başına sağlayabilir. Bu durum ÖSYM'nin sevdiği tuzaklardandır (Örnek 3).

Eşitsizlik sistemleri ve tam sayı sayma

Sistemde her eşitsizliği ayrı çözüp çözüm kümelerinin kesişimini alın; iki aralığı sayı doğrusunda üst üste çizmek en güvenli yoldur. Tam sayı sorularında uç noktaların dahil olup olmadığını (kapalı ya da açık) kontrol edin: \([2,7]\) aralığında 6 tam sayı vardır (\(7-2+1\)); \((2,7)\) aralığında 4.

Tanım kümesi ve birleşik sorular

  • \(\sqrt{g(x)}\): \(g(x)\ge0\) olmalı.
  • Payda: \(\dfrac{1}{h(x)}\) için \(h(x)\neq0\); \(\dfrac{1}{\sqrt{h(x)}}\) için \(h(x)\gt0\).
  • \(\log_a g(x)\): \(g(x)\gt0\).
  • Türevde artan–azalan aralık: \(f'(x)\gt0\) ya da \(\lt0\) çözülür; aynı işaret tablosu.

Sık yapılan hatalar

  • Çift katlı kökte işaret değiştirmek: \((x-1)^2\) hiçbir yerde negatif olamaz; işaret tablosunda o noktadan geçerken işaret aynı kalır.
  • Paydayı sıfır yapan değeri çözüme katmak: \(\dfrac{x+1}{x-2}\ge0\) için \(x=2\) hiçbir koşulda çözüm değildir.
  • Eşitsizliği negatif sayıyla çarpıp yönü çevirmemek: \(-x^2+4x+5\ge0\) ifadesini \(x^2-4x-5\ge0\) yapıp yön korumak büyük hatadır; doğrusu \(x^2-4x-5\le0\).
  • Sadeleştirirken kökü kaybetmek: \(\dfrac{(x-2)(x+2)}{(x-3)(x+2)}\) ifadesini \(\dfrac{x-2}{x-3}\)'e sadeleştirseniz de \(x=-2\) paydayı sıfır yaptığı için tanım dışıdır.
  • \(a=0\) durumunu atlamak: parametreli baş katsayıda ayrı bakın.
  • İç mi dış mı? \(x^2\lt9\) çözümü \(-3\lt x\lt3\) (iç), \(x^2\gt9\) ise \(x\lt-3\) ya da \(x\gt3\) (dış). Karıştırıldığında cevap tersine döner.

Çözüm sırası

  1. Sağ tarafı sıfırlayın. Sıfırdan farklı bir değer varsa karşıya atın, paydaları ortak yapın.
  2. Çarpanlara ayırın ve her çarpanın kökünü bulun. İkinci derece çarpan ayrılmıyorsa \(\Delta\)'ya bakın; \(\Delta\lt0\) ise işareti \(a\)'nın işareti belirler.
  3. Sayı doğrusunu çizin, kökleri sıralayın ve en sağdan başlayarak işaretleri yazın.
  4. İstenen aralıkları alın; uç noktaların dahil olup olmadığını (≤, ≥, payda) kontrol edin.
  5. Sistemse kesişim, "ya da" ise birleşim alın.
  6. Şıklardan birer değer seçip eşitsizlikte deneyerek cevabınızı sınayın.

Çözümlü örnekler

Örnek 1 · Tam sayı çözüm sayısı

\(-x^2+4x+5\ge0\) eşitsizliğini sağlayan kaç tam sayı vardır?

A) 4
B) 5
C) 6
D) 7
E) 8

Her iki yanı \(-1\) ile çarpıp yönü çeviririz: \(x^2-4x-5\le0\), yani \((x-5)(x+1)\le0\). Kökler \(-1\) ve \(5\); köklerin arasında ifade negatif, köklerde sıfırdır. Çözüm \([-1,5]\). Tam sayılar \(-1,0,1,2,3,4,5\): 7 tane.

Kontrol: \(x=-1\) için \(-1-4+5=0\), \(x=5\) için \(-25+20+5=0\); \(x=6\) için \(-36+24+5=-7\lt0\) sağlamaz.

Çeldiriciler: uç noktaları almayıp \((-1,5)\) yazan 5 bulur (B); uçlardan yalnız birini sayan ya da \(5-(-1)=6\) hesaplayan 6 bulur (C). Yönü çevirmeyi unutursanız çözüm dışarıda kalır ve sonsuz sayıda tam sayı çıkar.

Cevap: D

🔒

Konunun devamı ücretsiz üyelere açık

Bu konuda 5 çözümlü örnek daha ve konunun püf noktaları seni bekliyor. Ücretsiz üye ol, kaldığın yerden devam et.

  • ✓ Bütün konu anlatımları ve çözümlü örnekler
  • ✓ 20 soruluk test turları; XP, seri ve seviye kaydı
  • ✓ Konu hâkimiyetin ve YKS net tahminin

Kayıt ücretsiz; e-posta ve şifre yeterli.

ÖSYM'de bu konudan çıkan sorular

2 soru · 2022–2023

Soruyu ÖSYM'nin resmî kitapçığında, kendi sayfasında açıp çözebilirsin.

  • 2023 AYT · Matematik · 16. soru

    ikinci derece eşitsizlik sistemi, tam sayı çözümler

  • 2022 AYT · Matematik · 5. soru

    çarpım biçimindeki ikinci derece eşitsizliğin tam sayı çözüm sayısı

Kaynak: ÖSYM, YKS (TYT/AYT) temel soru kitapçıkları ve cevap anahtarları. Soruların hakları ÖSYM'ye aittir; burada yalnız künyesi ve kitapçıktaki yeri gösterilir, ücret alınmaz.

2. Dereceden Eşitsizlikler: sık sorulan sorular

2. Dereceden Eşitsizlikler nedir?

İkinci dereceden eşitsizlikler, işaret tablosu, çarpım ve bölüm biçimindeki eşitsizlikler, eşitsizlik sistemleri ve köklerin işaretleri.

2. Dereceden Eşitsizlikler konusunda en sık yapılan hatalar neler?

  • Bölüm biçimindeki eşitsizlikte paydayı sıfır yapan değeri çözüme katmak.
  • Çift katlı köklerde işaretin değişmediğini unutmak.
  • Eşitsizliği payda ile çarparak çözmek; paydanın işareti bilinmediği için yön bozulur.

2. Dereceden Eşitsizlikler konusunu çalışmadan önce neleri bilmek gerekir?

2. Dereceden Denklemler: Kökler ve diskriminant bilgisi gerekir; Basit Eşitsizlikler - Sıralama: Aralık gösterimi ve birinci dereceden eşitsizlikler gerekir.

2. Dereceden Eşitsizlikler konusunu test et!

Adaptif test ile bu konudaki seviyeni ölç.

Teste Başla