Trigonometri, açılarla uzunluklar arasındaki ilişkiyi inceler: bir açının sinüs, kosinüs, tanjant ve kotanjant değerleri önce dik üçgendeki kenar oranları olarak, sonra birim çemberdeki nokta koordinatları olarak tanımlanır. Bu tanımla her gerçek sayı bir açı ölçüsü olur ve oranlar periyodik fonksiyonlara dönüşür.
YKS'de trigonometri AYT Matematik'in en ağırlıklı başlığıdır. ÖSYM künyemizde 2018–2025 arasında bu konuya bağlı 36 soru var (34'ü doğrudan, 2'si başka bir konuya yazılıp ikinci olarak buraya bağlanmış). 2018 ve 2019'da yılda 3, sonraki yıllarda yılda 5 soru çıktı. Kaynaklara göre bu sorular testin geometri bölümünde yer alıyor; 2025'te o bölümdeki 5 sorunun hepsi trigonometriydi.
Maarif modelinde konu iki sınıfa yayılır: 10. sınıf 1. temada dik üçgende oranlar, özdeşlikler, birim çember, sinüs ve kosinüs teoremleri (MAT.10.1.1, MAT.10.1.4); 11. sınıf 3. temada yönlü açı, radyan, esas ölçü ve trigonometrik fonksiyonların nitel özellikleri (MAT.11.3.1). Toplam–fark ve iki kat açı formülleri, dönüşüm formülleri ve ters trigonometrik fonksiyonlar Maarif programında yoktur; YKS'de sorulduğu için korunur.
Bu sayfa ile Trigonometri 2 arasındaki sınır. Bu sayfa: dik üçgende oranlar, açı ölçüleri, birim çember, indirgeme, grafik ve periyot, ters trigonometrik fonksiyonlar, sinüs ve kosinüs teoremleri. Trigonometri 2: toplam–fark, iki kat ve yarım açı, dönüşüm formülleri, özdeşliklerle sadeleştirme ve trigonometrik denklemler. Künyemiz iki başlığın sorularını birlikte "Trigonometri" altında saydığı için aşağıdaki tablo ikisinin toplamıdır.
ÖSYM trigonometride ne soruyor?
2018–2025 arasındaki 36 soruyu künyedeki kısa tanımlara göre ayırınca tablo şöyle çıkıyor:
| Soru tipi | Künyede nasıl geçiyor? | Soru | Pay |
|---|---|---|---|
| Geometri görünümlü | birim yarım çemberde dik üçgen, alan oranı, kosinüs teoremi, eğim açısı | ~11 | %31 |
| İfade sadeleştirme ve özdeşlik | "sadeleştirme", "tek fonksiyona indirgeme" | ~8 | %22 |
| Denklem ve verilen eşitlikten değer | denklem kökleri toplamı, eşitlikten kosekant ya da kotanjant değeri | ~8 | %22 |
| Sıralama ve işaret | katlı açıların değerlerini sıralama, ifadenin işareti | ~7 | %19 |
| Model ve uygulama | dönme dolap, dönen lazerler | ~2 | %6 |
Bu tablodan çıkan sonuçlar:
- Her üç sorudan biri geometri görünümlüdür: yarım çemberdeki dik üçgenler, dikdörtgenler, alan oranları, kosinüs teoremi. Şekli trigonometrik oranlara çevirmek asıl beceridir.
- Sadeleştirme ve denklem toplamda yarıdan fazla; çoğu Trigonometri 2 formüllerini ister. Bu sayfadaki değerler, işaretler ve indirgeme onların zeminidir.
- Sıralama ve işaret sorusu 2019'dan 2025'e her yıl var ve yalnız birim çember bilgisiyle çözülür.
Sınıflandırma künyedeki kısa özetlerden yapıldı; sınırdaki bir soru başka satıra da sayılabilir.
Dik üçgende trigonometrik oranlar
Dik üçgende dar açılardan biri \(\alpha\) olsun. Oranlar yalnız açıya bağlıdır, üçgenin büyüklüğüne değil (benzer üçgenlerde oran korunur):
\[ \sin\alpha = \frac{\text{karşı}}{\text{hipotenüs}}, \quad \cos\alpha = \frac{\text{komşu}}{\text{hipotenüs}}, \quad \tan\alpha = \frac{\text{karşı}}{\text{komşu}}, \quad \cot\alpha = \frac{\text{komşu}}{\text{karşı}} \]
\[ \tan\alpha = \frac{\sin\alpha}{\cos\alpha}, \quad \tan\alpha \cdot \cot\alpha = 1, \quad \sin^2\alpha + \cos^2\alpha = 1, \quad \sin\alpha = \cos(90^\circ - \alpha) \]
YKS kaynaklarında ayrıca \(\sec\alpha = \dfrac{1}{\cos\alpha}\) (sekant) ve \(\csc\alpha = \dfrac{1}{\sin\alpha}\) (kosekant) kullanılır; Maarif kitabında yoktur, ama ÖSYM 2019'da kosekant değerini sormuştur. \(1 + \tan^2\alpha = \sec^2\alpha\) eşitliği, \(\sin^2 + \cos^2 = 1\)'in \(\cos^2\) ile bölünmüş hâlidir.
Örnek: \(3, 4, 5\) kenarlı dik üçgende \(3\) birimlik kenarın karşısındaki açı \(\alpha\) ise \(\sin\alpha = \dfrac{3}{5}\), \(\cos\alpha = \dfrac{4}{5}\), \(\tan\alpha = \dfrac{3}{4}\). Yani \(\tan\alpha = \dfrac{3}{4}\) verilmişse küçük bir dik üçgen çizip diğer oranları kenarlardan okuyabilirsiniz.
| Açı | \(0^\circ\) | \(30^\circ\) | \(45^\circ\) | \(60^\circ\) | \(90^\circ\) |
|---|---|---|---|---|---|
| \(\sin\) | \(0\) | \(\dfrac{1}{2}\) | \(\dfrac{\sqrt{2}}{2}\) | \(\dfrac{\sqrt{3}}{2}\) | \(1\) |
| \(\cos\) | \(1\) | \(\dfrac{\sqrt{3}}{2}\) | \(\dfrac{\sqrt{2}}{2}\) | \(\dfrac{1}{2}\) | \(0\) |
| \(\tan\) | \(0\) | \(\dfrac{\sqrt{3}}{3}\) | \(1\) | \(\sqrt{3}\) | tanımsız |
| \(\cot\) | tanımsız | \(\sqrt{3}\) | \(1\) | \(\dfrac{\sqrt{3}}{3}\) | \(0\) |
Değerler üretilir: \(30^\circ\)–\(60^\circ\)–\(90^\circ\) üçgeninin kenarları \(1, \sqrt{3}, 2\); \(45^\circ\) üçgeninin kenarları \(1, 1, \sqrt{2}\) oranındadır.
Yönlü açı, radyan ve esas ölçü
Bir açı, başlangıç kolunun bitiş koluna doğru dönmesiyle oluşur. Saat yönünün tersi pozitif, saat yönü negatif yöndür. Bir tam dönüş \(360^\circ\) ya da \(2\pi\) radyandır; böylece ölçü sınırsız artabilir ve negatif olabilir.
\[ \frac{D}{180} = \frac{R}{\pi} \qquad (D: \text{derece},\ R: \text{radyan}) \]
Radyan, yarıçap uzunluğundaki bir yayı gören merkez açının ölçüsüdür. Bir ölçü \(\pi\) cinsinden yazılınca birimin radyan olduğu anlaşılır: \(\dfrac{\pi}{6}\) radyan \(= 30^\circ\).
\(30^\circ = \dfrac{\pi}{6}\), \(45^\circ = \dfrac{\pi}{4}\), \(60^\circ = \dfrac{\pi}{3}\), \(90^\circ = \dfrac{\pi}{2}\), \(120^\circ = \dfrac{2\pi}{3}\), \(150^\circ = \dfrac{5\pi}{6}\), \(180^\circ = \pi\), \(270^\circ = \dfrac{3\pi}{2}\).
Esas ölçü, açının \([0^\circ, 360^\circ)\) (yani \([0, 2\pi)\)) aralığındaki karşılığıdır. Büyük pozitif açıdan \(360^\circ\)'nin katlarını atarsınız; negatif açıya gereken sayıda tam tur eklersiniz. Örnek: \(1500^\circ - 4 \cdot 360^\circ = 60^\circ\); \(-750^\circ + 3 \cdot 360^\circ = 330^\circ\).
Birim çember ve işaretler
Merkezi orijinde, yarıçapı 1 olan çemberde, \(x\) ekseninin pozitif tarafından \(a\) kadar dönülünce ulaşılan nokta \(P(\cos a,\ \sin a)\) olur: \(\cos a\) noktanın apsisi, \(\sin a\) ordinatıdır; \(\tan a = \dfrac{\sin a}{\cos a}\).
| Bölge | Açı aralığı | \(\sin\) | \(\cos\) | \(\tan\) | \(\cot\) |
|---|---|---|---|---|---|
| 1. | \(0^\circ\) – \(90^\circ\) | \(+\) | \(+\) | \(+\) | \(+\) |
| 2. | \(90^\circ\) – \(180^\circ\) | \(+\) | \(-\) | \(-\) | \(-\) |
| 3. | \(180^\circ\) – \(270^\circ\) | \(-\) | \(-\) | \(+\) | \(+\) |
| 4. | \(270^\circ\) – \(360^\circ\) | \(-\) | \(+\) | \(-\) | \(-\) |
İşaretleri koordinatlardan okuyun: kosinüs sağ yarım düzlemde (1. ve 4. bölge), sinüs üst yarım düzlemde (1. ve 2. bölge) pozitiftir.
İndirgeme: büyük açıları 1. bölgeye taşımak
Maarif kitabı bu işi "indirgeme formülü" demeden, birim çemberde simetriyle yaptırır; YKS kaynaklarında ise tek bir kural olarak verilir:
1. Fonksiyonun adı: açıyı \(180^\circ \pm x\) ya da \(360^\circ - x\) biçiminde yazdıysanız ad değişmez; \(90^\circ \pm x\) ya da \(270^\circ \pm x\) biçiminde yazdıysanız ad değişir (\(\sin \leftrightarrow \cos\), \(\tan \leftrightarrow \cot\)).
2. İşaret: \(x\)'i dar açı sayın; yeni açının hangi bölgede olduğuna bakın ve ilk fonksiyonun o bölgedeki işaretini yazın.
Örnekler: \(\sin 150^\circ = \sin(180^\circ - 30^\circ) = \sin 30^\circ = \dfrac{1}{2}\) (2. bölgede sinüs pozitif). \(\cos 240^\circ = \cos(180^\circ + 60^\circ) = -\cos 60^\circ = -\dfrac{1}{2}\) (3. bölgede kosinüs negatif). \(\tan 315^\circ = \tan(360^\circ - 45^\circ) = -1\). \(\sin(270^\circ + x) = -\cos x\) (ad değişir; 4. bölgede sinüs negatif). Negatif açıda \(\sin(-x) = -\sin x\), \(\cos(-x) = \cos x\), \(\tan(-x) = -\tan x\).
Trigonometrik fonksiyonlar, grafik ve periyot
Birim çember tanımıyla \(\sin x\) ve \(\cos x\) her gerçek sayı için tanımlıdır. Maarif kitabı nitel özelliklerini tek tabloda toplar (\(k \in \mathbb{Z}\)):
| Özellik | \(\sin x\) | \(\cos x\) | \(\tan x\) | \(\cot x\) |
|---|---|---|---|---|
| Tanım kümesi | \(\mathbb{R}\) | \(\mathbb{R}\) | \(\mathbb{R} - \{\tfrac{\pi}{2} + k\pi\}\) | \(\mathbb{R} - \{k\pi\}\) |
| Görüntü kümesi | \([-1, 1]\) | \([-1, 1]\) | \(\mathbb{R}\) | \(\mathbb{R}\) |
| Esas periyot | \(2\pi\) | \(2\pi\) | \(\pi\) | \(\pi\) |
| Tek / çift | tek | çift | tek | tek |
| Sıfırları | \(k\pi\) | \(\tfrac{\pi}{2} + k\pi\) | \(k\pi\) | \(\tfrac{\pi}{2} + k\pi\) |
Sinüs ve kosinüsün en büyük değeri 1, en küçük değeri \(-1\)'dir; tanjant ve kotanjantın uç değeri yoktur. Hiçbiri tüm tanım kümesinde bire bir değildir, ama tanım kümesi daraltılırsa olur: \(\sin x\), \(\left[-\dfrac{\pi}{2}, \dfrac{\pi}{2}\right]\) aralığında artandır, bire birdir ve \([-1, 1]\)'e örtendir. Ters trigonometrik fonksiyonlar bu daraltmanın ürünüdür.
Mavi eğri \(y = \sin x\), kırmızı eğri \(y = \cos x\): ikisi de \(2\pi \approx 6{,}28\) uzunluğunda bir kalıbı tekrar eder; kosinüs, sinüsün \(\dfrac{\pi}{2}\) sola kaymış hâlidir.
Türetilen fonksiyon: \(g(x) = k \cdot f(mx + r) + s\) \((k \neq 0,\ m \neq 0)\)
\(f = \sin\) ya da \(\cos\) ise: genlik \(|k|\); en büyük değer \(|k| + s\), en küçük değer \(-|k| + s\); periyot \(\dfrac{2\pi}{|m|}\). \(f = \tan\) ya da \(\cot\) ise periyot \(\dfrac{\pi}{|m|}\) olur ve uç değer yoktur.
Grafik, \(f\)'nin grafiğinden dört adımda gelir: \(x\) yönünde \(-\dfrac{r}{m}\) kadar öteleme, \(x\) yönünde \(\dfrac{1}{|m|}\) oranında sıkıştırma ya da germe, \(y\) yönünde \(|k|\) oranında germe (\(k \lt 0\) ise \(x\) eksenine göre yansıma), \(y\) yönünde \(s\) kadar öteleme.
- İki fonksiyonun toplamının periyodu, periyotların en küçük ortak katıdır: \(\sin 2x\) (periyot \(\pi\)) ile \(\cos 3x\) (periyot \(\tfrac{2\pi}{3}\)) toplamında \(2\pi\).
- Mutlak değer ve kare periyodu yarıya indirir: \(|\sin x|\) ve \(\sin^2 x\) için periyot \(\pi\).
- \(a\sin x + b\cos x\) ifadesinin en büyük değeri \(\sqrt{a^2 + b^2}\), en küçüğü \(-\sqrt{a^2 + b^2}\)'dir (nedeni Trigonometri 2'de).
Ters trigonometrik fonksiyonlar
Bu bölüm Maarif programında yoktur; AYT kaynaklarında yer aldığı için korunmuştur. Her ters fonksiyon, trigonometrik fonksiyonun bire bir olduğu bir aralıkla tanımlanır ve görüntü kümesi bu aralıktır:
| Fonksiyon | Tanım kümesi | Görüntü kümesi | Örnek |
|---|---|---|---|
| \(\arcsin x\) | \([-1, 1]\) | \(\left[-\dfrac{\pi}{2}, \dfrac{\pi}{2}\right]\) | \(\arcsin\left(-\dfrac{1}{2}\right) = -\dfrac{\pi}{6}\) |
| \(\arccos x\) | \([-1, 1]\) | \([0, \pi]\) | \(\arccos\left(-\dfrac{1}{2}\right) = \dfrac{2\pi}{3}\) |
| \(\arctan x\) | \(\mathbb{R}\) | \(\left(-\dfrac{\pi}{2}, \dfrac{\pi}{2}\right)\) | \(\arctan\sqrt{3} = \dfrac{\pi}{3}\) |
| \(\operatorname{arccot} x\) | \(\mathbb{R}\) | \((0, \pi)\) | \(\operatorname{arccot} 1 = \dfrac{\pi}{4}\) |
\[ \arcsin(-x) = -\arcsin x, \quad \arccos(-x) = \pi - \arccos x, \quad \arctan(-x) = -\arctan x, \quad \arcsin x + \arccos x = \dfrac{\pi}{2} \]
\(\sin(\arcsin x) = x\) her \(x \in [-1, 1]\) için doğrudur. Ama \(\arcsin(\sin x) = x\) yalnız \(x \in \left[-\dfrac{\pi}{2}, \dfrac{\pi}{2}\right]\) için doğrudur: \(\arcsin\left(\sin\dfrac{7\pi}{6}\right) = \arcsin\left(-\dfrac{1}{2}\right) = -\dfrac{\pi}{6}\), \(\dfrac{7\pi}{6}\) değil.
Üçgende sinüs ve kosinüs teoremleri
Maarif 10. sınıf kitabı bu iki teoremi önce ölçümle doğrular, sonra yükseklik indirerek ispatlar. \(ABC\) üçgeninde kenarlar \(a, b, c\), karşılarındaki açılar \(A, B, C\) olsun:
Sinüs teoremi: \(\dfrac{a}{\sin A} = \dfrac{b}{\sin B} = \dfrac{c}{\sin C} = 2R\) (\(R\): çevrel çemberin yarıçapı)
Kosinüs teoremi: \(a^2 = b^2 + c^2 - 2bc\cos A\), buradan \(\cos A = \dfrac{b^2 + c^2 - a^2}{2bc}\)
Alan: \(A(ABC) = \dfrac{1}{2}bc\sin A = \dfrac{abc}{4R}\)
Maarif kitabı sinüs teoremini \(2R\) yazmadan verir; YKS'de \(2R\) sık geçtiği için eklenmiştir. Kenar ve karşısındaki açı biliniyorsa sinüs teoremi; iki kenar ve aradaki açı ya da üç kenar biliniyorsa kosinüs teoremi kullanılır.
Geometri görünümlü soruların anahtarı: Birim yarım çemberde çap \([AB]\) ise çapı gören açı \(90^\circ\) olduğundan çember üzerindeki her \(P\) noktası için \(APB\) üçgeni diktir. \(P(\cos\theta, \sin\theta)\), \(A(-1, 0)\), \(B(1, 0)\) alırsanız \(|AP| = 2\cos\dfrac{\theta}{2}\) ve \(|BP| = 2\sin\dfrac{\theta}{2}\) bulunur. Analitik geometriyle bağ: bir doğrunun \(x\) ekseniyle pozitif yönde yaptığı açı \(\alpha\) ise eğimi \(m = \tan\alpha\)'dır.
Sık yapılan hatalar
- Derece ile radyanı karıştırmak. Birimi yazılmayan ölçü radyandır: \(\sin 30\), \(\sin 30^\circ\) değildir. \(\pi = 180^\circ\), \(2\pi = 360^\circ\).
- Bölge işaretini yanlış yazmak. \(\cos 240^\circ\) negatiftir; \(\tan 240^\circ\) pozitiftir. Her fonksiyonun işareti ayrı bölgelere bakar.
- Fonksiyon adının değişip değişmediğini atlamak. \(\sin(90^\circ + x) = \cos x\) (ad değişir), \(\sin(180^\circ - x) = \sin x\) (ad değişmez).
- \(\tan\) ve \(\cot\) periyodunu \(2\pi\) sanmak; \(\sin mx\) periyodunu \(2\pi m\) yazmak. Doğrusu \(\pi\) ve \(\dfrac{2\pi}{|m|}\).
- Negatif \(k\) ile en büyük ve en küçük değeri ters almak. \(3 - 2\cos x\) için en büyük değer \(5\), en küçük \(1\)'dir.
- \(\arccos\) ya da \(\arcsin\) sonucunu görüntü kümesi dışında yazmak. \(\arccos\left(-\dfrac{1}{2}\right) = \dfrac{2\pi}{3}\), \(-\dfrac{2\pi}{3}\) değil.
- Kosinüs teoreminde \(-2bc\cos A\) işaretini unutmak; sinüs teoreminde oranı ters yazmak.
Çözüm sırası
- Birimi belirleyin: derece mi, radyan mı?
- Açıyı esas ölçüye indirin, bölgesini belirleyip işareti yazın; sonra 1. bölgedeki dar açıya taşıyın (\(30^\circ\), \(45^\circ\), \(60^\circ\) ise tablodan okuyun).
- Şekil varsa dik üçgeni ya da kenar–açı ilişkisini bulun: dik üçgen \(\Rightarrow\) oranlar; iki kenar ve aradaki açı \(\Rightarrow\) kosinüs teoremi ve alan; kenar ve karşı açı \(\Rightarrow\) sinüs teoremi.
- Sıralama sorularında önce işaretleri yazın; aynı işaretlilerde büyüklüğü referans açıyla karşılaştırın.
- Sonucu sınayın: \(|\sin|\) ve \(|\cos|\) 1'i geçemez; açı görüntü kümesine uyuyor mu?
Çözümlü örnekler
Örnek 1 · Esas ölçü ve işaret
\(\tan\dfrac{19\pi}{4} + \cos\dfrac{7\pi}{3} + \sin\left(-\dfrac{11\pi}{6}\right)\) ifadesinin değeri kaçtır?
A) \(-2\)
B) \(-1\)
C) \(0\)
D) \(1\)
E) \(2\)
\(\dfrac{19\pi}{4} = 4\pi + \dfrac{3\pi}{4}\) ve tanjantın periyodu \(\pi\) olduğundan \(\tan\dfrac{19\pi}{4} = \tan\dfrac{3\pi}{4} = -1\) (2. bölgede tanjant negatif). \(\cos\dfrac{7\pi}{3} = \cos\left(2\pi + \dfrac{\pi}{3}\right) = \dfrac{1}{2}\). \(\sin\left(-\dfrac{11\pi}{6}\right) = -\sin\dfrac{11\pi}{6} = -\left(-\dfrac{1}{2}\right) = \dfrac{1}{2}\).
Toplam \(-1 + \dfrac{1}{2} + \dfrac{1}{2} = 0\).
Çeldiriciler: E, tanjantı \(+1\) almaktır. B, \(\sin\left(-\dfrac{11\pi}{6}\right)\)'yı \(-\dfrac{1}{2}\) almaktır. A, kosinüs ve sinüs terimlerinin ikisini de negatif almaktır. D, tanjantı \(+1\) ve sinüsü \(-\dfrac{1}{2}\) almaktır.
Cevap: C
Konunun devamı ücretsiz üyelere açık
Bu konuda 4 çözümlü örnek daha ve konunun püf noktaları seni bekliyor. Ücretsiz üye ol, kaldığın yerden devam et.
- ✓ Bütün konu anlatımları ve çözümlü örnekler
- ✓ 20 soruluk test turları; XP, seri ve seviye kaydı
- ✓ Konu hâkimiyetin ve YKS net tahminin
Kayıt ücretsiz; e-posta ve şifre yeterli.