Diziler ve Seriler
Dizi, doğal sayılar kümesinden (1, 2, 3, … sırasından) gerçek sayılara tanımlı bir fonksiyondur: \(n\) numaralı terimi \(a_n\) ile gösterilir ve sayıların bir kurala göre sıralanmış listesini verir. Terimler toplanırsa bir seri (toplam) elde edilir: \(a_1 + a_2 + \cdots + a_n\). Aralarındaki farkın sabit olduğu diziye aritmetik, oranın sabit olduğu diziye geometrik dizi denir.
YKS'de bu konu AYT Matematik'te her yıl 1–2 soruyla yer alır. ÖSYM künyemizde 2018–2025 arasında 10 soru var (2021–2025 ortalaması 1,2). 2025 AYT değerlendirmelerinde diziler, daha zor soruların geldiği başlıklar arasında sayıldı.
Maarif modelinde konu 12. sınıf matematik programının ilk temasındadır (Nicelikler ve Değişimler 1; MAT.12.1.1 ve MAT.12.1.2): sayı örüntüleri, aritmetik ve geometrik dizilerin genel terimi ve sonlu toplamları, dizi ile fonksiyonun karşılaştırılması. Program sonsuz seri ve yakınsaklık testlerini içermez. Bu sayfadaki \(\Sigma\) gösterimi, özyinelemeli (indirgemeli) diziler ve özel toplamlar ise programın adlandırdığı çıktılarda yer almaz; ÖSYM sorduğu için korunmuştur.
ÖSYM bu konuda ne soruyor?
2018–2025 arasında 10 soru var; hepsi AYT Matematik'te. Künyedeki kısa tanımlara göre dağılım şöyle:
| Soru tipi | Künyede nasıl geçiyor? | Soru | Pay |
|---|---|---|---|
| Aritmetik dizi | terim bağıntıları, ortak terimler, terim farklarıyla eşitsizlik, ardışık terim çarpımları | 5 | %50 |
| Bağıntıyla verilen dizi | ardışık üç terim toplamı sabit, işaret değiştiren indirgemeli dizi, terimleri arasında bağıntı | 3 | %30 |
| Geometrik dizi | pozitif geometrik dizide terim bağıntısı | 1 | %10 |
| Aritmetik ve geometrik birlikte | iki dizi bir soruda | 1 | %10 |
Bu tablodan çıkan sonuçlar:
- Soruların yarısı aritmetik dizidir. Çoğu terimler arası fark bağıntısı ve ortak fark üzerinden çözülür; ilk terimi bulmak gerekmez.
- Her üç sorudan biri, formül yerine bağıntıyla verilmiş bir dizidir (\(a_{n+2} = a_{n+1} - a_n\) gibi). İlk birkaç terimi yazıp kalıbı görmek çözümdür.
- Künyede sonsuz seri, yakınsaklık ya da Fibonacci sorusu yok. Toplam, künye özetlerinde yalnız bir yerde açıkça geçiyor (2019, "ilk 25 terim"). Toplam formüllerini bilmek yine de şarttır; çünkü bağıntı soruları çoğu zaman toplam ister.
- Geometrik dizi soruları bir yılda (2020) tek başına, bir yılda (2023) aritmetik diziyle birlikte gelmiş; geometrik tarafı küçük ama aritmetik dizi ile yan yana kurulduğunda zorlaşıyor.
Sınıflandırma, künyedeki kısa özetlerden yapıldı; sınırdaki bir soru başka tipe de sayılabilir. ÖSYM'nin soru metni elimizde yok.
Dizi nedir?
\(a: \mathbb{N}^+ \to \mathbb{R}\), \(n \mapsto a_n\) kuralı bir dizidir. Örneğin \(a_n = 3n + 2\) kuralı \(5, 8, 11, 14, \dots\) dizisini verir. Bir diziyi üç yoldan tanımlayabilirsiniz:
- Genel terim: \(a_n\) doğrudan \(n\)'ye bağlı yazılır (\(a_n = 4n - 1\)). \(a_{100}\) gibi uzak bir terimi hemen hesaplarsınız.
- İndirgeme bağıntısı (özyinelemeli tanım): bir terim, öncekiler cinsinden yazılır ve ilk terim ya da terimler verilir (\(a_1 = 2,\ a_{n+1} = 2a_n + 1\)). İlk terimleri tek tek üretirsiniz: \(2, 5, 11, 23, \dots\)
- Liste: ilk terimler yazılır ve kalıp aranır.
Maarif programı, gerçek sayılarda tanımlı fonksiyonlar ile gerçek sayı dizilerini karşılaştırmayı ister. Benzerlik: aritmetik dizi doğrusal fonksiyonun (\(a_n = a_1 + (n - 1)d\), \(n\)'de birinci derece), geometrik dizi üstel fonksiyonun (\(a_n = a_1 r^{n-1}\)) ayrık hâlidir. Fark: dizinin tanım kümesi yalnız \(1, 2, 3, \dots\) olduğundan grafiği ayrık noktalardan oluşur; \(1\) ile \(2\) arasında terim yoktur.
Bir dizi, her \(n\) için \(a_{n+1} \gt a_n\) ise monoton artan, \(a_{n+1} \lt a_n\) ise monoton azalan adını alır. Aritmetik dizi \(d \gt 0\) iken artan, \(d \lt 0\) iken azalandır.
Aritmetik dizi
Ardışık terimler arasındaki fark sabittir: \(a_{n+1} - a_n = d\) (ortak fark).
\[ a_n = a_1 + (n - 1)d, \qquad a_m - a_n = (m - n)d \]
\[ S_n = a_1 + a_2 + \cdots + a_n = \frac{n\,(a_1 + a_n)}{2} = \frac{n\,\big(2a_1 + (n - 1)d\big)}{2} \]
- Ortanca terim: üç ardışık terimde ortadaki, uçların aritmetik ortalamasıdır: \(a_n = \dfrac{a_{n-1} + a_{n+1}}{2}\). Üç ardışık terimi \(a - d,\ a,\ a + d\) diye alırsanız toplam \(3a\) olur.
- Baştan ve sondan eşit uzaklıktaki terimlerin toplamı sabittir: \(a_1 + a_n = a_2 + a_{n-1} = \cdots\). Toplam formülünün özü budur.
- Terim sayısı: ilk terim \(a\), son terim \(l\) ise terim sayısı \(\dfrac{l - a}{d} + 1\).
- İki terim verildiğinde \(d = \dfrac{a_m - a_n}{m - n}\) hesaplanır; ilk terimi bulmadan istenen terime \(a_k = a_m + (k - m)d\) ile gidilir.
Örnek: \(a_n = 4n - 1\) dizisi \(3, 7, 11, \dots\) aritmetik dizisidir (\(d = 4\)). \(a_{12} = 47\) ve \(S_{12} = \dfrac{12(3 + 47)}{2} = 300\).
Geometrik dizi
Ardışık terimlerin oranı sabittir: \(\dfrac{a_{n+1}}{a_n} = r\) (ortak oran, çarpan). Terimler sıfırdan farklıdır.
\[ a_n = a_1 \cdot r^{\,n-1}, \qquad \frac{a_m}{a_n} = r^{\,m-n} \]
\[ S_n = \frac{a_1\,(r^n - 1)}{r - 1} \quad (r \neq 1), \qquad S_n = n\,a_1 \quad (r = 1) \]
- Ortanca terim: \(a_n^2 = a_{n-1} \cdot a_{n+1}\). Üç ardışık terimi \(\dfrac{a}{r},\ a,\ ar\) diye alırsanız çarpım \(a^3\) olur.
- Ortak oran negatif olabilir: \(r \lt 0\) ise terimlerin işareti sırayla değişir. "Pozitif terimli" koşulu verilmişse \(r \gt 0\) alınır; verilmemişse \(r\) için iki değer (\(+\) ve \(-\)) incelenmelidir.
- \(r \gt 1\) ya da \(0 \lt r \lt 1\) olması terimlerin artmasını ya da azalmasını belirler (\(a_1 \gt 0\) için).
Örnek: \(a_1 = 2\), \(r = 3\) için \(a_6 = 2 \cdot 3^5 = 486\) ve \(S_6 = \dfrac{2(3^6 - 1)}{3 - 1} = 728\).
Toplam sembolü ve özel toplamlar
\(\displaystyle\sum_{k=m}^{n} a_k\) ifadesi, \(a_m + a_{m+1} + \cdots + a_n\) toplamının kısa yazılışıdır. Terim sayısı üst sınır \(-\) alt sınır \(+ 1\)'dir; \(k = 7\)'den \(40\)'a kadar \(40 - 7 + 1 = 34\) terim vardır. Toplam, doğrusal özellikleri taşır: \(\displaystyle\sum (c\,a_k + b_k) = c \sum a_k + \sum b_k\). Alt sınır 1'den büyükse toplamı iki parçanın farkı olarak yazmak işi kolaylaştırır: \(\displaystyle\sum_{k=7}^{40} = \sum_{k=1}^{40} - \sum_{k=1}^{6}\).
\[ \sum_{k=1}^{n} k = \frac{n(n+1)}{2}, \qquad \sum_{k=1}^{n} (2k - 1) = n^2, \qquad \sum_{k=1}^{n} 2k = n(n+1) \]
\[ \sum_{k=1}^{n} k^2 = \frac{n(n+1)(2n+1)}{6}, \qquad \sum_{k=1}^{n} \frac{1}{k(k+1)} = \frac{n}{n+1} \]
Sonuncusu teleskopik toplamdır: \(\dfrac{1}{k(k+1)} = \dfrac{1}{k} - \dfrac{1}{k+1}\) olduğundan ardışık terimler birbirini götürür; yalnız ilk ve son parça kalır.
Örnek: \(\displaystyle\sum_{k=1}^{99} \frac{1}{k(k+1)} = \frac{99}{100}\). Bu toplamlar Maarif programında adlandırılmaz; YKS ve bazı yardımcı kaynaklarda kullanıldığı için buraya eklenmiştir.
İndirgemeli (özyinelemeli) diziler
Terimleri formülle değil bağıntıyla verilen dizilerde en güvenli yol, ilk 6–8 terimi tek tek yazmaktır. İki ihtimal vardır:
- Terimler tekrar eder (periyodik dizi). \(a_{n+2} = a_{n+1} - a_n\), \(a_1 = 3\), \(a_2 = 5\) için terimler \(3, 5, 2, -3, -5, -2, 3, 5, \dots\) olur; 6 terimde bir döngü kapanır ve bu 6 terimin toplamı 0'dır. Uzak terimler için indeksin 6'ya bölümünden kalana bakılır.
- Kapalı forma indirgenebilir. \(a_1 = 2\), \(a_{n+1} = 2a_n + 1\) için \(a_{n+1} + 1 = 2(a_n + 1)\) olduğundan \(a_n + 1\) geometrik dizidir ve \(a_n = 3 \cdot 2^{n-1} - 1\) bulunur. (Kontrol: \(a_3 = 3 \cdot 4 - 1 = 11\).)
"Ardışık üç terim toplamı sabit" tipi sorularda, ardışık iki toplamı taraf tarafa çıkarmak \(a_{n+3} = a_n\) sonucunu verir: dizi 3 terimde bir tekrar eder.
Aritmetik ve geometrik dizi bir arada
Bu sorularda iki dizinin dilini ayrı tutmak gerekir. Çoğu zaman iki bilinmeyen (\(a_1\) ve \(d\) ya da \(a_1\) ve \(r\)) ve iki denklem vardır:
- Aritmetik dizinin üç ardışık terimini \(a - d,\ a,\ a + d\) yazın; toplam bilgisi verilmişse ortadaki terim hemen \(a = \dfrac{\text{toplam}}{3}\) çıkar.
- Bu terimlere sabit sayılar eklenip geometrik dizi oluşturulduysa, geometrik ortanca kuralını kullanın: \(B^2 = A \cdot C\).
- Çıkan denklemin iki kökünü de inceleyin: \(d\) pozitif ya da negatif olabilir; "artan dizi" gibi bir koşul biri eler.
Sık yapılan hatalar
- \(a_n = a_1 + nd\) yazmak. Doğrusu \(a_1 + (n - 1)d\). Geometrik dizide de üs \(n - 1\)'dir. İlk terimi \(a_0\) sanmak aynı hataya yol açar.
- \(\Sigma\) toplamında terim sayısını \(\text{üst} - \text{alt}\) almak. Doğrusu \(\text{üst} - \text{alt} + 1\).
- Toplam formülünde \(\dfrac{1}{2}\)'yi unutmak. \(S_n = \dfrac{n(a_1 + a_n)}{2}\); çarpım yarıya bölünür.
- Ortak oranı negatif olabilecekken tek değer almak. \(r^2 = 4\) ise \(r = 2\) ya da \(r = -2\); "pozitif terimli" ya da "artan" koşulu yoksa ikisi de denenir.
- İki terim varken ilk terimi bulmak için zaman harcamak. \(a_m - a_n = (m - n)d\) ile ortak farkı bulup doğrudan ilerleyin.
- Geometrik toplam formülünde \(r = 1\) durumunu unutmak. Bu durumda payda sıfır olur; \(S_n = n a_1\) kullanılır.
- Periyodu yanlış saymak. İndirgemeli dizide döngü uzunluğunu bulduktan sonra indeksin kalanına bakarken kalan 0 ise son terime bakılır.
Çözüm sırası
- Dizinin türünü belirleyin: fark sabit mi (aritmetik), oran sabit mi (geometrik), bağıntıyla mı verilmiş?
- Bilinenleri \(a_1\), \(d\) ya da \(r\) cinsinden yazın; iki terim verilmişse doğrudan fark ya da oran bağıntısına gidin.
- Bağıntı sorusunda ilk 6–8 terimi yazın, tekrar ya da kalıp arayın.
- Toplam istenirse önce terim sayısını yazın, sonra formülü seçin (aritmetik, geometrik, \(\Sigma\) parçalama).
- Sonucu kontrol edin: bulunan \(a_1\) ve \(d\) ile verilen iki koşulu yerine koyun.
Çözümlü örnekler
Örnek 1 · Aritmetik dizi ve toplam
Bir aritmetik dizide \(a_4 = 11\) ve \(a_9 = 31\) olduğuna göre dizinin ilk 20 teriminin toplamı kaçtır?
A) \(660\)
B) \(700\)
C) \(740\)
D) \(780\)
E) \(1480\)
\(a_9 - a_4 = (9 - 4)d\) olduğundan \(20 = 5d\), \(d = 4\). Buradan \(a_1 = a_4 - 3d = 11 - 12 = -1\) ve \(a_{20} = a_1 + 19d = -1 + 76 = 75\).
\[ S_{20} = \frac{20\,(a_1 + a_{20})}{2} = 10\,(-1 + 75) = 740 \]
Çeldiriciler: A, \(a_1 = a_4 - 4d = -5\) yazıp (\(n\) yerine \(n - 1\) almamak) toplamı \(660\) bulmaktır. B, \(a_{20}\) yerine \(71\) kullanmaktır. D, \(a_{20} = 79\) (\(a_1 + 20d\)) almaktır. E, toplam formülünde \(\tfrac{1}{2}\)'yi unutmaktır.
Cevap: C
Konunun devamı ücretsiz üyelere açık
Bu konuda 5 çözümlü örnek daha ve konunun püf noktaları seni bekliyor. Ücretsiz üye ol, kaldığın yerden devam et.
- ✓ Bütün konu anlatımları ve çözümlü örnekler
- ✓ 20 soruluk test turları; XP, seri ve seviye kaydı
- ✓ Konu hâkimiyetin ve YKS net tahminin
Kayıt ücretsiz; e-posta ve şifre yeterli.