Eşitsizlik, iki ifadeden hangisinin büyük olduğunu söyleyen ilişkidir; sıralama ise sayıları bu ilişkiye göre dizmektir. Bu konu iki soruya cevap arar: "x hangi değerleri alabilir?" ve "bu sayılardan hangisi daha büyük?". Eşitsizliklerin kuralları, aralık gösterimi, birinci dereceden eşitsizliklerin çözümü ve sayıların karşılaştırılması burada toplanır.
YKS'de bu başlığa 2018–2025 arasında 22 soru yazılmış (TYT 13, AYT 9); yılda ortalama 2–3 soru eder. Maarif modelinde konu üç yerde geçer: 9. sınıf 1. Tema'da aralık gösterimi ve küme sembolleri (MAT.9.1.2) ile sayı kümelerinde sıralama ve "arada olma" (MAT.9.1.3), 2. Tema'da doğrusal fonksiyonlarla ifade edilen eşitsizlikler (MAT.9.2.3).
ÖSYM bu konuda ne soruyor?
Künyemizde bu başlığa yazılmış 22 soru var. Soruları kısa tanımlarından sınıflandırınca tablo şöyle çıkıyor:
| Soru tipi | Nasıl görünür? | Soru | Pay |
|---|---|---|---|
| Koşullardan sayıları sıralama | üç dört değer, ipuçları ya da karşılaştırmalar verilir; "en büyük", "sıralaması" | ~7 | %32 |
| Bağlamdan sınır ve aralık bulma | asansör, ses seviyesi, kahve makinesi, yolcu sınırı gibi durumlar; "en az", "en çok", "olabilir" | ~6 | %27 |
| Çarpım ve toplam eşitsizliklerinden işaret ve yer çıkarma | "abc < 0", "ab > ac" gibi koşullar; "her zaman doğru olan" | ~5 | %23 |
| Eşitsizlik çözümü ve tam sayı çözümleri | çözüm aralığı, parametre aralığı, mutlak değerli eşitsizliğin tam sayıları | ~2 | %9 |
| İşaret tablosu ve bölge | işaret tablosundan katsayı, koordinat düzleminde eşitsizlik bölgesi | ~2 | %9 |
Tablodan çıkan sonuçlar:
- Soruların neredeyse tamamı sayısal bağlamlı gelir; "çöz" demez, "sırala" ya da "hangisi her zaman doğrudur" der. Kural bilmek kadar kural uygulayıp ele eleme becerisi de gerekir.
- En yoğun yıl 2023'tür (TYT'de 3, AYT'de 2 soru). TYT 2024'te ve AYT 2022'de bu başlıkta soru yok; yani sayı yıldan yıla dalgalanır, ama konu hiçbir zaman kaybolmaz.
- Bir iki aralığı verip "2x − y ifadesi hangi değerleri alır?" diye sormak bu başlığın klasik tipidir. Künyedeki kısa özetlerin çoğu soruyu bağlamıyla tarif ettiği için bu tip özetlerde ayrı görünmez; yine de aralık işlemlerini mutlaka çalışın.
Sayılar, ÖSYM kitapçıklarındaki soruların künyemizdeki kısa tanımlarından sınıflandırılmasıyla bulundu; sınırdaki birkaç soru başka tipe de sayılabilir. İşaret tablosu ve koordinat bölgesi gibi bazı sorular komşu konulara da yazılabilir.
Eşitsizliğin temel kuralları
Bir eşitsizlikte iki tarafa aynı işlemi uygularken ne olacağını bilmek konunun tamamıdır. \(a \lt b\) olsun:
| İşlem | Sonuç |
|---|---|
| Geçişlilik | \(a \lt b\) ve \(b \lt c\) ise \(a \lt c\) |
| Her iki tarafa aynı sayıyı ekleme ya da çıkarma | \(a + c \lt b + c\) (yön değişmez) |
| Pozitif sayıyla çarpma ya da bölme (\(c \gt 0\)) | \(ac \lt bc\) ve \(\dfrac{a}{c} \lt \dfrac{b}{c}\) (yön değişmez) |
| Negatif sayıyla çarpma ya da bölme (\(c \lt 0\)) | \(ac \gt bc\) ve \(\dfrac{a}{c} \gt \dfrac{b}{c}\) (yön değişir) |
| Taraf tarafa toplama | \(a \lt b\) ve \(c \lt d\) ise \(a + c \lt b + d\) |
| Taraf tarafa çarpma (yalnız pozitiflerde) | \(0 \lt a \lt b\) ve \(0 \lt c \lt d\) ise \(ac \lt bd\) |
| Ters alma (aynı işaretli sayılarda) | \(a \lt b\) ve \(a, b\) aynı işaretliyse \(\dfrac{1}{a} \gt \dfrac{1}{b}\) |
| Kare alma | \(0 \le a \lt b\) ise \(a^2 \lt b^2\); \(a \lt b \le 0\) ise \(a^2 \gt b^2\) |
Taraf tarafa çıkarma ve bölme yoktur. \(3 \lt 4\) ve \(1 \lt 5\) doğrudur; ama taraf tarafa çıkarırsak \(3 - 1 = 2\) ile \(4 - 5 = -1\) elde ederiz ve \(2 \lt -1\) yanlıştır. Çıkarmak gerekiyorsa önce ikinci eşitsizliği \(-1\) ile çarpıp yönünü çevirin, sonra toplayın.
Aralık gösterimi: dört temsil
Maarif kitabı bir aralığı dört biçimde birlikte ele alır: sözel ifade, eşitsizlik, aralık gösterimi ve sayı doğrusu. Dördü arasında rahatça geçmek, soruların yarısını çözmektir:
| Sözel | Eşitsizlik | Aralık | Sayı doğrusunda uçlar |
|---|---|---|---|
| −2'den büyük, 3'ten küçük | \(-2 \lt x \lt 3\) | \((-2, 3)\) | iki uç da boş daire |
| −2'den büyük, 3'e eşit ya da küçük | \(-2 \lt x \le 3\) | \((-2, 3]\) | −2 boş, 3 dolu |
| −2 ile 3 arasında, uçlar dâhil | \(-2 \le x \le 3\) | \([-2, 3]\) | iki uç da dolu |
| 3'e eşit ya da büyük | \(x \ge 3\) | \([3, \infty)\) | 3 dolu, sağa sonsuz |
| −2'den küçük | \(x \lt -2\) | \((-\infty, -2)\) | −2 boş, sola sonsuz |
\(\infty\) bir sayı değildir, bu yüzden yanındaki parantez her zaman açıktır. Aralık gösterimi yalnızca gerçek sayılar için geçerlidir: "1 ile 6 arasındaki doğal sayılar" bir aralık değil, \(\{2, 3, 4, 5\}\) kümesidir. Bazı eski kaynaklarda açık aralık \(]a, b[\) biçiminde de yazılır; anlamı aynıdır.
Aralıklar küme olduğu için kesişim, birleşim, fark ve tümleyen alınabilir. Örneğin \(A = (-2, 5]\) ve \(B = [1, 8)\) için:
- \(A \cap B = [1, 5]\) (ikisinde de olanlar)
- \(A \cup B = (-2, 8)\) (en az birinde olanlar)
- \(A \setminus B = (-2, 1)\) (yalnız \(A\)'da olanlar; 1 \(B\)'de olduğu için dışarıda kalır)
- \(B \setminus A = (5, 8)\) (5 \(A\)'da olduğu için dışarıda kalır)
Birinci dereceden eşitsizliklerin çözümü
Eşitsizliği \(mx + n \gt 0\) (ya da \(\lt, \ge, \le\)) biçimine getirin. Bilinmeyenli terimleri bir yana, sayıları öbür yana toplayın; en sonda \(x\)'in katsayısına bölün ya da çarpın. Katsayı negatifse yön çevrilir.
\(mx + n \gt 0\) için: \(m \gt 0\) ise \(x \gt -\dfrac{n}{m}\); \(m \lt 0\) ise \(x \lt -\dfrac{n}{m}\).
Örnek: \(2x - 7 \ge 5x + 2\) ise \(-9 \ge 3x\), buradan \(x \le -3\); çözüm kümesi \((-\infty, -3]\).
Çift eşitsizlik (\(p \lt f(x) \le q\)) üç parçalı tek bir zincir olarak çözülür; her işlemi üç parçaya birden uygularsınız. Parçaları ayırıp ayrı ayrı çözmeye gerek yoktur.
Çarpım ve bölüm eşitsizlikleri işaret tablosuyla çözülür: her çarpanın sıfır olduğu noktayı bulun, bu noktalar sayı doğrusunu bölgelere ayırır, her bölgede çarpanların işaretini çarparak sonucun işaretine bakın. Örneğin \(\dfrac{x-2}{x+3} \ge 0\) için kritik noktalar \(-3\) ve \(2\)'dir. \(x \lt -3\) bölgesinde pay ve payda negatif, bölüm pozitiftir; \(-3 \lt x \lt 2\) bölgesinde bölüm negatiftir; \(x \gt 2\) bölgesinde pozitiftir. Pay sıfır olabilir (eşitlik var), payda sıfır olamaz. Çözüm: \(x \lt -3\) ya da \(x \ge 2\). Paydayı sıfır yapan nokta hiçbir zaman çözüme girmez.
Maarif'te kapsam. 9. sınıf kitabı doğrusal eşitsizliği üç yoldan çözdürür: cebirsel, grafik ve işaret tablosu. İkinci dereceden eşitsizlikler (\(x^2\) içerenler) 10. sınıfa ve ayrı bir konuya kalır. Mutlak değerli eşitsizlikler de kitapta aralık bağlamında geçer; onları Mutlak Değer konusunda işliyoruz.
Aralıklarla işlem: x ve y'nin aralığından ifadenin aralığı
\(x \in [a, b]\) ve \(y \in [c, d]\) olsun. Bir ifadenin alabileceği en küçük ve en büyük değer, uç değerlerin doğru birleştirilmesiyle bulunur:
- Toplam: \(x + y \in [a + c,\ b + d]\)
- Fark: \(x - y \in [a - d,\ b - c]\) (x'in en küçüğünden y'nin en büyüğü çıkarılır)
- Pozitif katsayı: \(k \gt 0\) ise \(kx \in [ka,\ kb]\); negatif katsayı: \(k \lt 0\) ise \(kx \in [kb,\ ka]\) (uçlar yer değiştirir)
- Çarpım: \(xy\), dört çarpımın (\(ac, ad, bc, bd\)) en küçüğü ile en büyüğü arasındadır
- Kare: aralık 0'ı içermiyorsa uçların kareleri; 0'ı içeriyorsa en küçük değer 0, en büyük değer uçlardan mutlak değerce büyük olanın karesidir
Uç açık mı, kapalı mı? Bulunan uç ancak ona götüren her iki uç da kapalıysa kapalıdır; birisi bile açıksa sonuç açıktır. Örneğin \(x \in [-3, 2)\) ve \(y \in (1, 4]\) için \(x - y\): alt uç \(-3 - 4 = -7\) (ikisi de kapalı, yani \(-7\) alınır), üst uç \(2 - 1 = 1\) (ikisi de açık uçtan geliyor, yani 1 alınmaz). Sonuç \([-7, 1)\). Bir de \(x^2\) için: \(x \in [-3, 2)\) ise \(x^2 \in [0, 9]\); 0 aralığın içinde olduğundan en küçük değer 0'dır, en büyük değer \((-3)^2 = 9\) olur ve \(-3\) kapalı uç olduğundan 9 alınır.
Sayıları sıralama teknikleri
- Test değeri. Koşulu sağlayan kolay bir sayı koyun: \(0 \lt x \lt 1\) için \(x = \dfrac14\), negatifler için \(-2\), \(-3\). Cevabı tek değerle değil en az iki farklı değerle sınayın; bir şık yalnız tek değerde doğru çıkabilir.
- 0 ile 1 arasındaki sayı. \(0 \lt x \lt 1\) için \(x^3 \lt x^2 \lt x \lt \sqrt{x} \lt 1 \lt \dfrac{1}{x}\). Kuvvet arttıkça sayı küçülür. \(x \gt 1\) ise sıra tersine döner: \(\dfrac1x \lt 1 \lt \sqrt{x} \lt x \lt x^2 \lt x^3\).
- Negatif sayılar. \(a \lt b \lt 0\) ise \(|a| \gt |b|\), \(a^2 \gt b^2\) ve \(\dfrac{1}{a} \gt \dfrac{1}{b}\). Yani negatiflerde "büyük görünen" sayı aslında küçüktür.
- Kesirler. Paydaları eşitleyin, ya da çapraz çarpın (\(\dfrac{a}{b} \lt \dfrac{c}{d} \Leftrightarrow ad \lt bc\), paydalar pozitifken). Pay ile payda arasındaki fark küçükse "1'e uzaklığa" bakın: \(\dfrac{12}{13}\) 1'den \(\dfrac{1}{13}\) eksiktir.
- Üslü ve köklü sayılar. Ortak üs ya da ortak kök derecesi bulun (Üslü Sayılar ve Köklü Sayılar konularında örnekleri var).
- Arada olma. İki gerçek (ya da rasyonel) sayı arasında her zaman başka sayılar vardır; \(a \lt b\) ise \(\dfrac{a+b}{2}\) bunların arasındadır. Oysa iki ardışık tam sayı arasında başka tam sayı yoktur.
Sık yapılan hatalar
- Negatifle çarpıp bölerken yönü çevirmemek. \(-3x \gt 12\) ise \(x \lt -4\) olur, \(x \gt -4\) değil.
- Uç değerleri karıştırmak. \(\lt\) ile \(\le\) arasındaki fark tam sayı sayısını değiştirir; "kaç tam sayı" sorusunda uçları en son tek tek kontrol edin.
- Fark aralığında uçları aynı sırayla çıkarmak. \(x - y\)'nin alt ucu \(a - d\)'dir, \(a - c\) değil.
- Kare almanın sayıyı büyüttüğünü sanmak. \(0 \lt a \lt 1\) için \(a^2 \lt a\) olur; negatiflerde \(a \lt b \lt 0\) iken \(a^2 \gt b^2\) çıkar.
- Çarpım aralığında yalnız uçları çarpmak. Uçlar negatif olabiliyorsa dört çarpımın hepsini yazın.
- İşareti belli olmayan bir ifadeyle çarpmak ya da bölmek. Eşitsizliğin iki tarafını x'li bir ifadeyle çarpıp "payda atarken" yönün çevrilip çevrilmeyeceği ifadenin işaretine bağlıdır; bu yüzden bölüm eşitsizliklerinde işaret tablosu kullanılır.
Çözüm sırası
- Soru ne istiyor? Çözüm kümesi mi, tam sayı sayısı mı, sıralama mı, "her zaman doğru" mu? Bunu işaretleyin.
- Eşitsizliği sadeleştirin ya da koşulu sayı doğrusunda çizin (hangi uçlar dolu, hangileri boş).
- Negatif çarpan ya da bölen varsa yönü çevirdiğinizi not edin.
- Şıklarda ya da kıyaslamada en az iki test değeriyle sınayın.
- Tam sayı soruyorsa uç değerleri en sonda ayrıca yoklayın.
Çözümlü örnekler
Örnek 1 · Çift eşitsizliğin tam sayı çözümleri
\(-7 \lt 3 - 2x \le 5\) eşitsizliğini sağlayan tam sayıların toplamı kaçtır?
A) 6
B) 9
C) 10
D) 14
E) 15
Üç parçadan 3'ü çıkarın: \(-10 \lt -2x \le 2\). Şimdi \(-2\)'ye bölün; yön çevrilir: \(5 \gt x \ge -1\), yani \(-1 \le x \lt 5\). Tam sayılar \(-1, 0, 1, 2, 3, 4\) olup toplamları \(9\)'dur.
Yanlış şıklar: 6 tam sayıların sayısıdır, toplamı değil. 14, üst ucu (5'i) dâhil saymaktan; 10, alt ucu (\(-1\)'i) dışarıda bırakmaktan; 15 ise hem \(-1\)'i atıp hem 5'i eklemekten gelir.
Cevap: B
Konunun devamı ücretsiz üyelere açık
Bu konuda 5 çözümlü örnek daha ve konunun püf noktaları seni bekliyor. Ücretsiz üye ol, kaldığın yerden devam et.
- ✓ Bütün konu anlatımları ve çözümlü örnekler
- ✓ 20 soruluk test turları; XP, seri ve seviye kaydı
- ✓ Konu hâkimiyetin ve YKS net tahminin
Kayıt ücretsiz; e-posta ve şifre yeterli.